Czy wkrótce nastąpi obowiązek korzystania ze schronisk? Szok związany z brakiem schronienia: dlaczego w Niemczech jest miejsce tylko dla 1 procenta populacji

Przełom w prawie budowlanym: kiedy może nastąpić obowiązek zapewnienia sobie schronienia

Polska i Szwajcaria przodują: Niebezpieczna luka w schronieniu w Niemczech

W świecie coraz bardziej pogrążonym w chaosie przez kryzysy geopolityczne i wojnę na Ukrainie, temat, który w Niemczech przez dekady był bagatelizowany jako relikt zimnej wojny, nabiera coraz większego znaczenia: schrony obrony cywilnej. Podczas gdy sąsiednie kraje, takie jak Szwajcaria, oferują kompleksową ochronę, a Polska szybko wprowadza nowe przepisy budowlane, Niemcy są praktycznie bez ochrony w sytuacjach kryzysowych. Schrony publiczne są dostępne dla mniej niż jednego procenta populacji – drastyczny skutek zamrożenia finansowania politycznego w 2007 roku. Jednak ten „punkt zwrotny” w polityce bezpieczeństwa wpływa obecnie również na branżę budowlaną i prawo planistyczne. Właściciele domów, gminy i deweloperzy projektów nagle stają przed zupełnie nowym pytaniem: jak zaradzić temu rażącemu deficytowi bezpieczeństwa? Jakie ramy prawne i podatkowe już istnieją? I, co najważniejsze, ile tak naprawdę kosztuje budowa prywatnego schronu? Niniejszy artykuł rzuca światło na niebezpieczną lukę w zakresie schronów w Niemczech, analizuje udane przykłady międzynarodowe i pokazuje, dlaczego budowa bunkrów może wkrótce stać się kluczowym czynnikiem w planowaniu urbanistycznym i budowlanym.

Kiedy piwnica staje się kwestią przetrwania: niebezpieczna luka w schronieniu w Niemczech – kraj bez schronienia

W Niemczech działa obecnie zaledwie 579 publicznych schronisk, oferujących łącznie około 477 593 miejsc. Teoretycznie wystarcza to dla mniej niż jednego procenta populacji, podczas gdy w przeszłości Republika Federalna Niemiec mogła pochwalić się ponad 2000 takich obiektów. Ten rażący brak schronień nie jest przypadkowy, lecz wynika z decyzji politycznej: w 2007 roku rząd federalny, w porozumieniu z krajami związkowymi, postanowił definitywnie zaniechać budowy i utrzymania publicznych schronisk oraz zaprzestać ich finansowania. Co więcej, pozostałe obiekty są w dużej mierze nieużyteczne i nie nadają się do użytku, ponieważ nie były konserwowane od dziesięcioleci. Od września 2020 roku zarządzaniem tymi pozostałymi schroniskami zajmuje się Federalna Agencja Nieruchomości z siedzibą w Bielefeld, co podkreśla wieloletnią marginalizację administracyjną tego problemu.

Sytuacja ta stoi w jaskrawej sprzeczności z rzeczywistością polityki bezpieczeństwa, która uległa fundamentalnej zmianie od czasu rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 roku. To, co w długim okresie „dywidendy pokoju” uważano za relikt zimnej wojny, obecnie uznaje się za pustkę w polityce bezpieczeństwa, której zamknięcie wymaga znacznych nakładów finansowych, planistycznych i konstrukcyjnych.

Punkt zwrotny dotarł nawet do piwnicy

Koncepcja punktu zwrotnego, pierwotnie odnosząca się do polityki obronnej i niemieckich sił zbrojnych, od dawna obejmuje również ochronę ludności. Rządy federalny i landowe uzgodniły już podstawowe elementy krajowej koncepcji schronów, mającej na celu systematyczne rozwiązanie problemu rażącego braku odpowiednich obiektów. Początkowo nacisk kładziony jest nie na budowę nowych, tradycyjnych schronów, lecz na identyfikację odpowiednich istniejących budynków. Federalny Urząd Ochrony Ludności i Pomocy w Przypadku Klęsk Żywiołowych planuje systematyczną identyfikację potencjalnych schronów publicznych w oparciu o ustalone kryteria, takie jak podziemne parkingi, stacje metra i odpowiednie piwnice.

Warto zauważyć, że Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych jak dotąd powstrzymywało się od nakładania na prywatnych właścicieli budynków obowiązku prawnego budowy własnych schronów w nowych budynkach, co jest standardem w Izraelu od dziesięcioleci i będzie obowiązywać w Polsce od 2026 roku. Zamiast tego rząd federalny opiera się na dobrowolnych środkach i początkowo priorytetowo traktuje tzw. schrony strukturalne, czyli podziemne pomieszczenia w piwnicach, które właściciele mogą sami zabezpieczyć, na przykład poprzez zakrycie okien świetlików. W dłuższej perspektywie ma to zostać uzupełnione o bardziej zaawansowane technicznie schrony domowe, które mają zapewnić lepszą ochronę przez dłuższy czas. Ta niechęć do obowiązkowych wymogów może być również tłumaczona obawami o dodatkowe koszty budowy w sektorze mieszkaniowym, który i tak jest pod presją.

Prawo budowlane otwiera się na konstrukcje ochronne

Równolegle do debaty koncepcyjnej, toczy się cicha, ale istotna nowelizacja prawa budowlanego. Inicjatywa ustawodawcza proponuje dodanie przepisu dotyczącego oznaczania schronów do artykułu 9, paragrafu 1, punktu 5 Federalnego Kodeksu Budowlanego. Zapewni to gminom narzędzie do precyzyjnej kontroli budowy takich schronów w odniesieniu do poszczególnych nieruchomości, znacznie upraszczając wdrażanie koncepcji schronów komunalnych lub innych. Zgodnie z obowiązującym prawem, schrony są już w dużej mierze dozwolone: ​​w wyznaczonych strefach zabudowy, schrony publiczne są uważane za obiekty o charakterze socjalnym, ponieważ spełniają one obowiązek opieki i ochrony państwa, i są dozwolone, przynajmniej w drodze wyjątku, w większości rodzajów stref zabudowy. Schrony przeznaczone do obsługi sąsiednich nieruchomości lub te specyficzne dla poszczególnych nieruchomości są również generalnie uważane za dozwolone obiekty pomocnicze.

To otwarcie prawne to coś więcej niż formalne wyjaśnienie. Sygnalizuje ono, że ustawodawcy traktują obecnie strukturalną ochronę cywilną jako integralną część planowania urbanistycznego i budowlanego, a nie jako anomalię w prawie planistycznym. Dla architektów, deweloperów i planistów oznacza to, że koncepcje schronów mogą zostać uwzględnione w planach zagospodarowania przestrzennego i procedurach uzyskiwania pozwoleń na budowę na wczesnym etapie, co zapewnia pewność planowania i pozwala uniknąć późniejszych kosztów modernizacji.

Ulgi podatkowe z innej epoki

Wbrew powszechnemu przekonaniu, w Niemczech istnieją przepisy prawne dotyczące prywatnych schronisk, choć sięgają one zamierzchłych czasów. Ustawa o budowie schronisk nadal reguluje opodatkowanie wydatków na schroniska. Budujący schroniska mogą ubiegać się o podwyższone odpisy amortyzacyjne do dziesięciu procent kosztów budowy w roku ukończenia i przez jedenaście kolejnych lat, zamiast standardowej amortyzacji z tytułu zużycia, pod warunkiem że koszty te nie są pokrywane z dotacji. Przepis ten został pierwotnie stworzony, aby zachęcić prywatnych deweloperów do dobrowolnej budowy schronisk, ale od czasu zakończenia programu finansowania w 2007 roku, nie jest on aktywnie promowany ani wykorzystywany.

Brak aktualnych przepisów prawnych i zezwoleń na budowę schronów wydanych przez Federalny Urząd Ochrony Ludności i Pomocy w Sytuacjach Klęsk Żywiołowych pozostawił poważną lukę. Prywatni dostawcy, tacy jak Niemieckie Centrum Schronień, nie mając własnych niemieckich standardów, opierają się na sprawdzonych, od dziesięcioleci wytycznych technicznych dotyczących obowiązkowej budowy schronów, wydanych przez Szwajcarski Federalny Urząd Ochrony Ludności. To poleganie na normach zagranicznych pokazuje, jak bardzo Niemcy pozostają w tyle za porównywalnymi krajami sąsiednimi w tej dziedzinie.

Szwajcaria jako model odniesienia w zakresie kompleksowej opieki

Przyjrzyjmy się Szwajcarii, aby zobaczyć, jaki poziom ochrony można osiągnąć dzięki spójnym przepisom budowlanym. W całym kraju istnieje około 365 000 prywatnych i publicznych schronisk, oferujących około dziewięciu milionów miejsc, co odpowiada wskaźnikowi pokrycia ponad 100% populacji mieszkańców. Wynika to z Ustawy o Ochronie Ludności, która stanowi, że w pełni wyposażone schronisko musi być dostępne dla każdego mieszkańca w rozsądnej odległości od jego domu, zazwyczaj w odległości 30 minut spacerem.

System szwajcarski opiera się na połączeniu obowiązku budowy i opłaty zastępczej. Jeśli gmina ma zbyt mało miejsc w schroniskach, właściciele budynków mieszkalnych o określonej lub większej liczbie pokoi muszą zbudować i wyposażyć własne schronisko podczas budowy nowego obiektu. Jeśli nie mogą wywiązać się z tego obowiązku z przyczyn technicznych, nakładana jest opłata zastępcza, która jest przeznaczana na budowę i utrzymanie schronisk publicznych. Próg wynosi 38 pokoi lub więcej dla większych budynków mieszkalnych, chociaż poszczególne kantony mogą ustalić niższe progi dla mniejszych gmin poniżej 1000 mieszkańców. Domy opieki i szpitale podlegają osobnym, bardziej rygorystycznym przepisom, ponieważ zapewniają schronienie grupom szczególnie wrażliwym. (Uwaga: słowo „Spitäler” użyte w oryginale zostało zastąpione niemieckim terminem „Krankenhäuser”)

W obliczu globalnego zagrożenia w 2025 roku, rząd federalny Szwajcarii dodatkowo podkreślił znaczenie tego systemu, podwyższając opłatę zastępczą za miejsce w schronisku z 800 do 1400 franków szwajcarskich oraz rozszerzając obowiązek budowy o niektóre remonty. W skali kraju zapewnia to obecnie kantonom około 880 milionów franków szwajcarskich na budowę i remont schronisk. Ta ciągła korekta pokazuje, że ochrona ludności w Szwajcarii jest postrzegana jako ciągła odpowiedzialność państwa za infrastrukturę, wymagająca regularnego dostosowywania się do kosztów budowy i poziomu zagrożenia, a nie jako jednorazowa inwestycja z przeszłości.

Polska nadrabia zaległości w radykalnym tempie

Polska, która ze względu na bliskość geograficzną Rosji i Białorusi odczuwa bezpośrednie zagrożenie, reaguje jeszcze bardziej zdecydowanie niż Szwajcaria. Zgodnie z tzw. Ustawą o schronieniach, która weszła w życie 1 stycznia 2026 r., nowe wielopiętrowe budynki mieszkalne, budynki użyteczności publicznej i ich garaże podziemne muszą być planowane i budowane w taki sposób, aby w razie kryzysu można było w nich zorganizować tymczasowe schronienie. Obowiązek ten został już ustanowiony na etapie planowania i dlatego jest trwale wpisany w proces wydawania pozwoleń na budowę, a nie jedynie dodatkiem.

Polskie prawo rozróżnia trzy kategorie infrastruktury ochronnej: w pełni wyposażone, hermetyczne schrony z systemami filtracji i wentylacji; schrony niehermetycznie zamknięte; oraz tymczasowe schrony ratunkowe, które można szybko ustawić w celu zapewnienia ochrony osobistej. Odpowiedzialność za wdrożenie leży po stronie państwa polskiego, gmin i coraz częściej właścicieli prywatnych, przy czym nadzór strategiczny sprawuje Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a za inwentaryzację i nadzór techniczny odpowiada Państwowa Straż Pożarna.

Jednocześnie Polska znacząco uprościła budowę mniejszych schronów prywatnych dzięki równoległej reformie deregulacyjnej prawa budowlanego, która weszła w życie z początkiem 2026 roku. Wolnostojące schrony prywatne o powierzchni użytkowej do 35 metrów kwadratowych dla mieszkańców domów jednorodzinnych nie wymagają już pozwolenia na budowę, a jedynie prostego zgłoszenia budowy z 21-dniowym okresem oczekiwania. To połączenie zaostrzonych wymogów dla dużych inwestycji budowlanych i drastycznych uproszczeń dla małych projektów prywatnych świadczy o pragmatycznym podejściu, które równoważy bezpieczeństwo i biurokrację budowlaną, świadomie stawiając na szybkość i indywidualną inicjatywę.

Centrum Bezpieczeństwa i Obrony – Zdjęcie: Xpert.Digital

Centrum Bezpieczeństwa i Obrony oferuje fachowe doradztwo i aktualne informacje, aby skutecznie wspierać firmy i organizacje we wzmacnianiu ich roli w europejskiej polityce bezpieczeństwa i obrony. Współpracując ściśle z Grupą Roboczą SME Connect Defence, Centrum w szczególności promuje małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP), które chcą dalej rozwijać swoje zdolności innowacyjne i konkurencyjność w sektorze obronnym. Jako centralny punkt kontaktowy, Centrum tworzy w ten sposób kluczowy pomost między MŚP a europejską strategią obronną.

W związku z tym:

• Grupa robocza SME Connect Defence – Wzmacnianie MŚP w europejskiej obronności

Ile tak naprawdę kosztuje schronisko w Niemczech

Ekonomiczny wymiar problemu staje się szczególnie widoczny w kosztach budowy, które są bardzo zróżnicowane i zależą w dużej mierze od tego, czy schron zostanie zintegrowany z nowym budynkiem od samego początku, czy też zostanie wbudowany w istniejącą piwnicę. Integracja schronu na etapie budowy domu jest najbardziej opłacalną opcją. Według ekspertów, podstawowa ochrona z podstawowymi zabezpieczeniami balistycznymi i konstrukcyjnymi generuje dodatkowe koszty rzędu 35 000–40 000 euro, ponieważ wymaga, oprócz już zaplanowanych prac konstrukcyjnych, cięższego zbrojenia stalowego, grubszych ścian i stropów betonowych, a także wzmocnionych drzwi i dachu.

Modernizacja istniejącej piwnicy jest znacznie droższa, ponieważ wymaga dodatkowych wzmocnień konstrukcyjnych w gotowym budynku. Właściciele domów powinni spodziewać się kosztów rzędu 100 000–150 000 euro. Ci, którzy zdecydują się na wolnostojący schron w ogrodzie lub pod oddzielnym garażem, zapłacą około 150 000 euro za prefabrykowane systemy mieszczące sześć osób, plus dodatkowe 15 000 euro za niezbędne prace ziemne. W niższej cenie znajdują się mobilne schrony stalowe, potocznie zwane schronami antypanicznymi, których ceny zaczynają się od 15 000 euro. Oferują one jednak znacznie gorszą ochronę przed gruzem lub opadem radioaktywnym i nie zapewniają pełnej ochrony, jaką zapewnia tradycyjny schron CBRN.

Poniższy przegląd podsumowuje typowe kategorie kosztów obliczone przez wyspecjalizowanych dostawców na rynku niemieckim:

Te dane pokazują, że strukturalne środki ochrony cywilnej dla gospodarstw domowych stanowią znaczną inwestycję finansową, która dla wielu właścicieli budynków wydaje się ekonomicznie uzasadniona dopiero w kontekście planowanego nowego projektu budowlanego. Właśnie w tym tkwi szansa planistyczna: ci, którzy wcześnie integrują koncepcje schronów z planami budowy, często oszczędzają ponad dwukrotnie więcej w porównaniu z ich późniejszą modernizacją.

Dźwignia ekonomiczna nowego segmentu rynku

Rosnący popyt na technologie schronowe otwiera nowy, dotychczas marginalny segment rynku o znacznym potencjale wzrostu dla branży budowlanej. Specjalistyczni dostawcy drzwi pancernych, systemów filtracyjnych, technologii wentylacyjnych i prefabrykatów betonowych już korzystają ze zwiększonego popytu wywołanego wojną na Ukrainie, ogólną niepewnością geopolityczną i medialnymi doniesieniami o niedoborach dostaw w Niemczech. Podobnie jak kryzys energetyczny, który wywołał boom na pompy ciepła i systemy fotowoltaiczne, porównywalny wzrost popytu na technologie bezpieczeństwa w budynkach może nastąpić pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich ram politycznych, takich jak wiążące przepisy budowlane czy programy zachęt podatkowych.

Jednocześnie pojawiają się nowe usługi konsultingowe i planistyczne. Firmy architektoniczne, które wcześnie zdobędą wiedzę specjalistyczną w zakresie projektowania schronów, mogą pozycjonować się jako specjaliści w segmencie rynku, który wciąż pozostaje w dużej mierze niewykorzystany. Firmy inżynieryjne z doświadczeniem w budowie bunkrów lub technologii obronnych mają również dostęp do cywilnego obszaru zastosowań wykraczającego poza tradycyjne kontrakty obronne. Co więcej, porównanie z Polską pokazuje, że obowiązek prawny może generować znaczne oszczędności skali dla branży dostaw budowlanych, ponieważ standaryzowane komponenty, takie jak drzwi pancerne czy systemy filtracyjne, mogą być produkowane bardziej ekonomicznie i w większych ilościach.

Przeszukanie piwnicy miejskiej jako rozwiązanie tymczasowe

Ponieważ kompleksowa budowa nowych schronów nie byłaby ani ekonomicznie opłacalna, ani strukturalnie opłacalna w krótkiej perspektywie, władze federalne i lokalne poszukują obecnie pragmatycznego rozwiązania tymczasowego. Gminy są proszone o wskazanie odpowiednich istniejących budynków, których piwnice można by przekształcić w schrony przy rozsądnym nakładzie pracy. Jednym z rozważanych pomysłów jest aplikacja, która pozwoliłaby obywatelom znaleźć najbliższy schron jednym dotknięciem przycisku, podobnie jak w przypadku już istniejącej aplikacji ostrzegawczej. W obszarach metropolitalnych rozważane są również piwnice w budynkach publicznych, domach towarowych, parkingach podziemnych, stacjach metra i tunelach drogowych, ponieważ posiadają one już pewien stopień integralności konstrukcyjnej i czasami znajdują się pod ziemią.

Strategia ta jest ekonomicznie uzasadniona, ponieważ modernizacja istniejących budynków jest znacznie tańsza niż budowa nowych, specjalistycznych schronów. Napotyka ona jednak wyraźne ograniczenia techniczne, ponieważ wiele istniejących budynków nie posiada zarówno niezbędnej wytrzymałości konstrukcyjnej, aby wytrzymać obciążenia gruzem, jak i odpowiednich systemów wentylacji i filtracji, chroniących przed zagrożeniami radioaktywnymi, biologicznymi lub chemicznymi. Samo zarejestrowanie piwnicy jako potencjalnego schronu nie zastępuje zatem faktycznego obowiązku budowy schronów, a jedynie stanowi krótkoterminowe rozwiązanie awaryjne o niższej ochronie.

Luka regulacyjna jako ryzyko strukturalne

Z ekonomicznego punktu widzenia brak wiążącej niemieckiej normy dla budowy prywatnych schronów stanowi problem strukturalny, wykraczający poza kwestie bezpieczeństwa. Bez rządowych standardów zatwierdzających, prywatni dostawcy działają obecnie w szarej strefie regulacyjnej, gdzie z powodu braku oficjalnych kryteriów testowania właściciele budynków muszą polegać na deklaracjach producentów lub normach zagranicznych. Utrudnia to zapewnienie jakości, uniemożliwia ujednolicone porównywanie cen i podważa zaufanie prywatnych inwestorów do solidnej, długoterminowej inwestycji.

Wiążący standard krajowy, taki jak ten, który Szwajcaria utrzymuje od dziesięcioleci w swoich technicznych wytycznych dotyczących obowiązkowej budowy schronów, nie tylko zwiększyłby bezpieczeństwo publiczne, ale także zapewniłby niemieckiemu przemysłowi budowlanemu pewność planowania inwestycji w moce produkcyjne i szkolenia wykwalifikowanych pracowników. Dopóki ta standaryzacja nie zostanie wdrożona, rynek pozostanie rozdrobniony i trudny do przewidzenia dla większych deweloperów i planistów, co z kolei osłabia gotowość do dobrowolnego włączania schronów do większych, nowych projektów budowlanych.

Długo oczekiwana reorganizacja

Obrona cywilna w Niemczech znajduje się w punkcie zwrotnym między dekadami zaniedbań a nowo rozbudzoną świadomością polityki bezpieczeństwa. Istniejąca infrastruktura jest niewystarczająca zarówno ilościowo, jak i jakościowo, podczas gdy przykłady międzynarodowe, takie jak Szwajcaria i coraz częściej Polska, pokazują, że spójne przepisy budowlane, w połączeniu z obowiązkowymi systemami opłat budowlanych i kompensacyjnych, mogą zapewnić niemal całkowite pokrycie w ciągu kilku dekad. Oczekująca nowelizacja Kodeksu Budowlanego, mająca na celu lepsze zakotwiczenie schronów w prawie planistycznym, jest ważnym, choć jak dotąd ostrożnym, krokiem w tym kierunku.

Stwarza to podwójną perspektywę dla właścicieli budynków, deweloperów i branży materiałów budowlanych: ci, którzy wcześnie zainwestują w planowanie schronień i zdobędą odpowiednią wiedzę specjalistyczną, mogą skorzystać zarówno z potencjalnego zaostrzenia przepisów w przyszłości, jak i rosnącej świadomości bezpieczeństwa wśród prywatnych właścicieli budynków. Biorąc pod uwagę znaczne różnice w kosztach między zintegrowanym planowaniem nowej budowy a późniejszą modernizacją, najbardziej ekonomiczne podejście jest oczywiste: koncepcje schronień powinny stanowić integralną część każdego odpowiedzialnego planu budowlanego od samego początku, a nie być improwizowane w ramach kosztownej modernizacji w sytuacji kryzysowej.

Markus Becker

Chętnie będę pełnić rolę Twojego osobistego doradcy.

Szef Rozwoju Biznesu

Przewodniczący grupy roboczej SME Connect Defense

LinkedIn

Konrad Wolfenstein

Chętnie będę pełnić rolę Twojego osobistego doradcy.

Możesz się ze mną skontaktować pod adresem wolfenstein∂xpert.digital lub

Po prostu zadzwoń do mnie pod numer +49 7348 4088 965 .

LinkedIn