„Po prostu żałosne”: Byli oficerowie analizują historyczne dziedzictwo Angeli Merkel po kontrowersyjnym odznaczeniu przyznanym jej przez UE

Gorszy niż Schröder? Tajne dokumenty kryjące się za bezprecedensową kontrowersją wokół Angeli Merkel

Wysoka cena dyplomacji: Co niedawno przyznane rozporządzenie UE ujawnia na temat polityki Merkel wobec Rosji

Angela Merkel została odznaczona najwyższym nowym odznaczeniem Unii Europejskiej – obok prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego. Jednak to, co miało być wspaniałym hołdem dla historycznego urzędu kanclerza, w ciągu kilku dni przerodziło się w polityczny konflikt. Podczas gdy Europa Zachodnia celebruje spójność instytucjonalną, eksperci ds. bezpieczeństwa i byli wojskowi ze Skandynawii i państw bałtyckich wysuwają poważne oskarżenia. Uznają oni uhonorowanie Merkel za fatalny sygnał: zatuszowanie błędnych kalkulacji w polityce bezpieczeństwa i zignorowanie ostrzeżeń, które utorowały drogę agresywnej wojnie Władimira Putina. Wybuchowe dokumenty z Urzędu Kanclerskiego dodatkowo podsycają podejrzenia, że ​​uzależnienie od rosyjskiego gazu było świadomie akceptowane. Spojrzenie na głęboko rozbite dziedzictwo polityczne, które okazuje się dziś dla Europy bardziej kosztowne niż kiedykolwiek wcześniej.

Dziedzictwo Merkel między honorem a oskarżeniem: Kiedy nagroda ponownie otwiera rany pozostawione przez karierę polityczną

19 maja Parlament Europejski w Strasburgu po raz pierwszy wręczył nowo utworzony Europejski Order Zasługi. Trzy osoby zostały uhonorowane w najwyższej kategorii – jako Zasłużeni Posłowie: prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski, były prezydent RP i założyciel Solidarności Lech Wałęsa oraz była kanclerz Niemiec Angela Merkel. Order został ustanowiony przez Parlament Europejski w 2025 roku z okazji 75. rocznicy Deklaracji Schumana, aby docenić osoby, które wniosły znaczący wkład w integrację europejską i europejskie wartości. Jednak przyznanie Merkel zaledwie kilka dni wcześniej wciąż budzi gorące kontrowersje – nie z powodu partyjnych podziałów, ale z perspektywy doświadczonych ekspertów wojskowych i ekspertów ds. bezpieczeństwa z krajów, które osobiście doświadczyły ekspansjonistycznych ambicji Rosji.

Nakaz, który podnosi kwestię osądu historycznego

Europejski Order Zasługi dzieli się na trzy stopnie: Członkowie Orderu (najniższy stopień), Członkowie Honorowi i Członkowie Zasłużeni, najwyższe odznaczenie. W skład jury wchodzą Przewodnicząca Parlamentu Roberta Metsola, Wiceprzewodniczący Ewa Kopacz i Sophie Wilmès oraz wybitne osobistości europejskie Michel Barnier, José Manuel Barroso, Josep Borrell i Enrico Letta. Oprócz Merkel, Zełenskiego i Wałęsy, odznaczeni średniego stopnia to były prezes Europejskiego Banku Centralnego Jean-Claude Trichet, prezydent Mołdawii Maia Sandu, była prezydent Irlandii Mary Robinson i były kanclerz Austrii Wolfgang Schüssel. Wśród odznaczonych najniższego stopnia znaleźli się członkowie zespołu U2, gwiazda NBA Giannis Antetokounmpo i prawniczka zajmująca się prawami człowieka Oleksandra Matviychuk.

To szerokie grono laureatów spotkało się z krytyką obserwatorów. Harald Vilimsky, przewodniczący delegacji Partii Wolności w Parlamencie Europejskim, określił nagrodę jako przejaw „utraty kontaktu z rzeczywistością przez elity UE” i skarżył się, że Parlament zajmuje się dystrybucją nagród „na taśmie produkcyjnej”, podczas gdy Europa zmaga się z wojną, kryzysem gospodarczym i problemami migracyjnymi. Niezależnie od tego, jak politycznie motywowana może być ta krytyka, trafia ona w czuły punkt: jakie standardy stosuje stosunkowo nowy dekret, skoro w pierwszej turze nagród honoruje postacie, których działania do dziś pozostają fundamentalnie kontrowersyjne?

Od obietnicy pokoju do błędnej kalkulacji polityki bezpieczeństwa

Dla Pekki Toveriego, byłego szefa fińskiego wywiadu wojskowego, a obecnie członka grupy EPP w Parlamencie Europejskim, przyznanie Merkel Orderu Zasługi wysyła niewłaściwy sygnał dotyczący sposobu myślenia UE o polityce bezpieczeństwa. Twierdzi on, że Merkel była jednym z kluczowych polityków europejskich, których polityka przyczyniła się do warunków, które ostatecznie doprowadziły do ​​wojny na Ukrainie. Krytyka ta ma dużą wagę, ponieważ nie opiera się na zachodnioeuropejskiej perspektywie partyjnej, lecz na spojrzeniu człowieka, który spędził lata analizując raporty wywiadowcze na temat rosyjskich działań wojskowych – i którego kraj, Finlandia, przystąpił do NATO dopiero w 2023 roku, po tym, jak dekady fińskiej neutralności ostatecznie stały się nieaktualne 24 lutego 2022 roku.

Toveri szczególnie krytycznie odniósł się do wypowiedzi Merkel w węgierskim medium, w którym była kanclerz oświadczyła, że ​​zaproponowała rozmowy UE-Rosja z Francją latem 2021 roku, które zakończyły się fiaskiem z powodu oporu Polski i państw bałtyckich. W rezultacie zrezygnowała ze stanowiska, co zapoczątkowało agresję Putina. Ocena Toveri jest druzgocąca: Ta narracja przypomina znaną kremlowską propagandę, która twierdzi, że to ekspansja NATO na wschód była przyczyną wojny na Ukrainie. Obie te interpretacje są całkowicie błędne i stanowią wyraz czystej ofiary w sytuacji, gdy samokrytyka jest wręcz konieczna. Agresja Putina wynika z przesadnej wiary we wszechmoc dyplomacji, a nie z nieodbytego szczytu.

Państwa bałtyckie podnoszą głos i przeprowadzają druzgocące porównanie

Riho Terras, były estoński dowódca naczelny i obecny europoseł, również członek EPP, wyraża się jeszcze dosadniej. Próbę Merkel obarczenia winą państw bałtyckich za niepowodzenie procesów dyplomatycznych określa jako „po prostu żałosną” i szkodliwą dla jedności UE. Estończyk idzie jeszcze dalej, formułując porównanie, które prawdopodobnie wywoła oburzenie w zachodnioeuropejskim dyskursie politycznym: niektóre kręgi w Estonii – i nie były to zwolennicy teorii spiskowych – spekulowały, że Putin znalazł w Merkel nowego Schrödera, kogoś, kogo przyjaźń i przysługi można w pewnym sensie kupić.

To porównanie z Gerhardem Schröderem, byłym kanclerzem, który natychmiast po odejściu z urzędu rozpoczął służbę w rosyjskich firmach energetycznych i publicznie ostrzegał przed demonizowaniem Rosji nawet po inwazji na Ukrainę, jest politycznie kontrowersyjne. Terras nie twierdzi, że Merkel została przekupiona – opisuje on postrzegany problem systemowy: kanclerz dużego mocarstwa zachodnioeuropejskiego regularnie przedkładała rosyjskie interesy gospodarcze nad bezpieczeństwo swoich wschodnich sąsiadów. Czy to przekonanie jest uzasadnione, pozostaje kwestią dyskusyjną. Fakt, że istnieje ono nie wśród irracjonalnych teoretyków spiskowych, ale wśród byłych dowódców wojskowych i wybranych parlamentarzystów, jest rzeczywistością polityczną, której trudno zignorować.

Nord Stream 2: Najdroższy symbol nieudanej doktryny polityki zagranicznej

Krytyka Nord Stream 2 przez Terras uderza w strategiczny sedno: rurociąg stał się najwyraźniejszym symbolem tego, jak mocno Europa wierzyła, że ​​może zmienić myślenie i zachowanie Rosji poprzez relacje gospodarcze i dialog – pomimo wielokrotnych ostrzeżeń po aneksji Krymu w 2014 roku. Ocena ta znajduje odzwierciedlenie w akademickiej i politycznej analizie tzw. doktryny „zmiany poprzez handel”, która ukształtowała nie tylko Rosję, ale także, równolegle, Chiny.

Projekt Nord Stream 2 został zainicjowany w 2015 roku – rok po aneksji Krymu – przez Gazprom i pięć europejskich korporacji. Gazociąg miał transportować do 55 miliardów metrów sześciennych gazu rocznie z Rosji do Niemiec. Dylemat strategiczny był oczywisty od samego początku: to, co Niemcy postrzegali przede wszystkim jako projekt polityki gospodarczej i energetycznej, ich wschodnioeuropejscy i bałtyccy partnerzy, a także Stany Zjednoczone, postrzegali jako wysoce polityczny instrument, który dałby Rosji wpływ na Ukrainę i całą wschodnią część kontynentu. Analizy Fundacji Konrada Adenauera już w 2021 roku wskazywały, że projekt nadal obarczony jest wysokim ryzykiem politycznym, a niemiecka polityka energetyczna musi stać się bardziej strategiczna i europejska w swoim podejściu.

Szczególnie kontrowersyjne są wewnętrzne dokumenty Kancelarii Federalnej, których publikację „Süddeutsche Zeitung” uzyskał w drodze postępowania sądowego w 2025 roku. Dokumenty te ujawniają, że Merkel została poinformowana pisemnie 2 września 2015 roku o wymianie aktywów między BASF/Wintershall a Gazpromem, w ramach której Gazprom miał nabyć udziały w niemieckim rynku gazu. Kancelaria Kanclerska wyraźnie wówczas zdawała sobie sprawę z ryzyka: przejęcie uczyniłoby Gazprom bezpośrednim dostawcą dla przedsiębiorstw komunalnych, regionalnych dostawców gazu, firm i elektrowni w Niemczech. Mimo to nie zgłoszono weta. Minister gospodarki Sigmar Gabriel (SPD) zasygnalizował BASF, że nie ma obaw dotyczących polityki energetycznej związanych z tą wymianą. To wydarzenie, które miało miejsce rok po aneksji Krymu, gdy rewizjonistyczny charakter Rosji został już otwarcie zademonstrowany, dokumentuje decyzję polityczną, której trudno bronić z perspektywy czasu.

Rachunek ekonomiczny: Ile kosztowała zależność Niemiec

Konsekwencje ekonomiczne tej zależności, narastającej przez dekady, są wymierne. Po rosyjskim ataku na Ukrainę 24 lutego 2022 roku i wynikającym z niego odcięciu dostaw rosyjskiego gazu, Niemcy straciły około pięciu procent swojego produktu krajowego brutto, według obliczeń ekonomisty Sebastiana Dulliena z Fundacji Hansa Böcklera. W przeliczeniu na mieszkańca przekłada się to na średnią roczną stratę w wysokości około 2600 euro – w porównaniu ze średnią unijną wynoszącą 880 euro, szwedzką 1700 euro i włoską zaledwie 230 euro. Niemcy ponoszą zatem strukturalną premię za swoją szczególną wrażliwość, która wynika bezpośrednio z jednostronnego uzależnienia od rosyjskiego gazu rurociągowego jako źródła energii.

Między styczniem a czerwcem 2022 roku z Rosji do Niemiec płynęło dziennie od 1350 do 1700 gigawatogodzin rosyjskiego gazu – strumień, który w ciągu kilku miesięcy całkowicie wysechł. Restrukturyzacja dostaw gazu kosztowała ogromne sumy: według obliczeń WirtschaftsWoche, same dzierżawione platformy LNG zużywały latem 2024 roku około miliona euro dziennie. Do tego doszły ogromne wzrosty cen na rynkach energii: średnia hurtowa cena energii elektrycznej w Niemczech wzrosła do około 235 euro za megawatogodzinę w 2022 roku, a następnie ustabilizowała się na poziomie około 80 euro do 2024 roku – co oznacza, że ​​według think tanku Bruegel, Europa nadal płaciła w 2023 roku taryfy za energię elektryczną dla przemysłu, które były o 158 procent wyższe niż w USA.

Konsekwencje dla niemieckiego przemysłu są poważne i długotrwałe. Według badania przeprowadzonego przez Niemieckie Izby Przemysłowo-Handlowe, 21% firm przemysłowych rozważało redukcję produkcji lub relokację w 2022 roku – odsetek ten wzrósł do 32% w 2023 roku i do 37% w 2024 roku. Wśród firm energochłonnych odsetek rozważających relokację wynosił już 45%. PwC określiło sytuację w 2024 roku jako krytyczną, ostrzegając przed deindustrializacją w kluczowym rdzeniu przemysłowym i zauważając, że Niemcy pozostają daleko w tyle w globalnych porównaniach kosztów energii – za USA, Chinami, Bliskim Wschodem i resztą Europy. W latach 2022 i 2023 europejscy odbiorcy przemysłowi płacili również pięć do sześciu razy więcej za gaz niż ich amerykańscy konkurenci.

Jednak obarczanie winą za ten rozwój sytuacji wyłącznie Merkel byłoby zbyt dużym uproszczeniem. Problemy strukturalne niemieckiej bazy przemysłowej – nadmierna biurokracja, niedobór wykwalifikowanych pracowników i chroniczne niedoinwestowanie infrastruktury – istniały już przed kryzysem energetycznym. Moritz Schularick, badacz z Uniwersytetu w Bonn, wskazał w 2023 roku, że niemiecka gospodarka ostatecznie przetrwała koniec importu rosyjskiego gazu, co złagodziło przewidywane spadki PKB sięgające nawet trzech procent. Niemniej jednak proces dostosowawczy był kosztowny i bolesny, a w dużej mierze można by go było uniknąć, gdyby wcześniejsze sygnały ostrzegawcze potraktowano poważniej.

Nasze doświadczenie w zakresie rozwoju biznesu, sprzedaży i marketingu w UE i Niemczech – Zdjęcie: Xpert.Digital

Obszary zainteresowań branży: B2B, digitalizacja (od AI do XR), inżynieria mechaniczna, logistyka, odnawialne źródła energii i przemysł

Więcej informacji tutaj:

• Centrum Biznesu Ekspertów

Centrum tematyczne oferujące spostrzeżenia i wiedzę specjalistyczną:

• Platforma wiedzy obejmująca gospodarki globalne i regionalne, innowacje i trendy branżowe
• Zbiór analiz, spostrzeżeń i informacji ogólnych na temat obszarów, na których się koncentrujemy
• Miejsce, w którym można zdobyć wiedzę i informacje na temat bieżących wydarzeń w biznesie i technologii
• Centrum dla firm poszukujących informacji na temat rynków, cyfryzacji i innowacji branżowych

Porozumienie mińskie: narzędzie pokoju czy strategiczna polityka zdobywania czasu?

Oprócz polityki energetycznej, drugi spór zaszkodził dorobkowi Merkel w polityce zagranicznej: jej własnej charakterystyce porozumień mińskich. Pod koniec 2022 roku była kanclerz stwierdziła w wywiadach dla „Die Zeit” i „Der Spiegel”, że porozumienia mińskie z 2014 roku były próbą dania Ukrainie czasu – czasu, który Ukraina wykorzystała na wzmocnienie. Sojusznik Merkel, François Hollande, potwierdził tę interpretację w wywiadzie dla „Kyiv Independent”.

Te oświadczenia wywołały ożywioną debatę. Krytycy zarzucali Merkel, że przyznała z mocą wsteczną, iż porozumienie nie było w rzeczywistości autentycznym projektem pokojowym, lecz raczej narzędziem dyplomatycznym mającym na celu zyskanie czasu na rozbudowę sił zbrojnych Ukrainy. Zwolennicy kanclerz odpierali zarzuty, że w Mińsku udało im się uzyskać najlepszy możliwy wynik ze słabej pozycji negocjacyjnej: armia ukraińska była wówczas na skraju rozpadu, a zamrożony konflikt był jedynym możliwym kompromisem. Obie interpretacje mają swoją własną wewnętrzną logikę. Pozostaje jednak obserwacja, że ​​takie retrospektywne przyznanie się – rozumiane jako przyznanie się do strategicznego oszustwa – podważa zaufanie do ogólnej wiarygodności dyplomatycznej Zachodu.

Dla Toveriego związek między tym sposobem myślenia a późniejszą porażką jest oczywisty: przesadna wiara w transformacyjną moc dyplomacji i współzależności gospodarczej dała Rosji czas i przestrzeń do przygotowania ataku militarnego. Ta perspektywa wyjaśnia, dlaczego wiele małych i średnich państw Europy Wschodniej, które konsekwentnie wskazywały na zagrożenie ze strony Rosji od 1991 roku, postrzega zachodnioeuropejski model reakcji z lat 2008–2022 jako swego rodzaju strukturalną porażkę – nie jako złą intencję, lecz jako niebezpieczną mieszankę naiwności, interesów ekonomicznych i pragnienia zachowania strefy komfortu normalizacji dla własnych społeczeństw.

Doktryna zmiany poprzez handel: pomysł, zastosowanie i porażka

Koncepcja „zmiany poprzez handel” ma głębokie korzenie w niemieckiej polityce zagranicznej. Opiera się ona na socjaldemokratycznej Ostpolitik Willy’ego Brandta, która ewidentnie odniosła sukces w łagodzeniu napięć w czasie zimnej wojny. Za rządów Merkel zasada ta została podniesiona do rangi swoistej doktryny metapolitycznej, stosowanej zarówno do Rosji, jak i do Chin: poprzez głęboką integrację gospodarczą, systemy autorytarne miały być stopniowo nakłaniane do otwarcia się i wdrażania reform opartych na rządach prawa.

To, co częściowo sprawdziło się w przypadku Niemiec w okresie zimnej wojny, okazało się błędem w fundamentalnie odmiennych warunkach geopolitycznych. Rosja wykorzystywała współzależność gospodarczą nie jako zachętę do politycznej umiarkowania, lecz jako narzędzie nacisku. Zależność energetyczna stała się – jak opisuje to politolog Andreas Heinemann-Grüder z Międzynarodowego Centrum Badań nad Konfliktami w Bonn – strukturalną słabością sojuszu zachodniego. Chiny wyciągnęły podobne wnioski: również tam, zacieśnione relacje gospodarcze w ciągu ostatnich dwóch dekad, nie doprowadziły ani do demokratyzacji, ani do umiarkowania w polityce zagranicznej. Komentator Deutsche Welle trafnie nazwał chińskie podejście do „zmiany poprzez handel” „fundamentalnym kłamstwem niemieckiej polityki zagranicznej”.

To, że ta doktryna zawiedzie, niekoniecznie było przewidywalne – i było bronione jako prawdopodobna opcja przez szanowanych ekonomistów i politologów aż do drugiej dekady XXI wieku. Nie umniejsza to jednak konsekwencji porażki, ale wymaga ona niuansowej oceny: Merkel działała w ramach konsensusu podzielanego przez wielu jej europejskich i niemieckich współczesnych. Pozostaje pytanie nie czy, ale kiedy i z jaką wagą przeciwstawne sygnały powinny być potraktowane poważnie – i czy, jak sugerują opublikowane obecnie dokumenty Urzędu Kanclerza, faktycznie działała wbrew swojemu rozsądkowi.

Co ujawniają dokumenty Urzędu Kanclerza: Wiedza o ryzyku

Publikacja wewnętrznych dokumentów Kancelarii Kanclerskiej przez „Süddeutsche Zeitung” w 2025 roku stanowi jak dotąd najmocniejszy argument za krytyczną rewizją ery Merkel. Dokumenty dowodzą, że Kanclerz Federalny jasno zidentyfikował wewnętrzne zagrożenia związane z ekspansją Gazpromu w Niemczech, umową o magazynowaniu gazu i związanym z tym uzależnieniem energetycznym – a Kanclerz został o tym poinformowany. Niemniej jednak, sprzedaż magazynów gazu nie została powstrzymana, projekt Nord Stream 2 nie został wstrzymany pomimo aneksji Krymu, ani nawet fundamentalnie zakwestionowany.

Michael Kellner, były parlamentarny sekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki koalicyjnego rządu, powiedział wprost w wywiadzie dla „Süddeutsche Zeitung”: Merkel była świadoma zagrożeń i celowo ich unikała. Czyniąc to, nie dotrzymała przysięgi, że będzie chronić naród niemiecki przed krzywdą. Klub parlamentarny Partii Zielonych zaapelował o wszczęcie dochodzenia parlamentarnego w maju 2025 roku. Żądanie to spotkało się ze sprzeciwem CDU/CSU, którym zależy na ochronie dziedzictwa długoletniego kanclerza – przekraczając tym samym granicę między analizą historyczną a aktywną polityką partyjną, a w konsekwencji grożąc utratą precyzji analitycznej.

Niemniej jednak udokumentowane fakty pozostają niezmienne: nie był to jedynie tragiczny błąd w ocenie sytuacji, lecz decyzja polityczna podjęta wbrew wyraźnym wewnętrznym ostrzeżeniom. Rozróżnienie między błędem a zaniedbaniem – zarówno w kategoriach prawnych, jak i polityczno-etycznych – ma ogromne znaczenie dla oceny historycznej.

Porządek w sprzeczności: co Europa wyraża poprzez swoje praktyki honorowe

W świetle tych faktów nasuwa się pytanie, co oznacza Europejski Order Zasługi przyznany mu po raz pierwszy. Można uznać wkład Merkel w integrację europejską: była ona siłą stabilizującą spójność Europy w czasie kluczowych kryzysów – kryzysu strefy euro w latach 2010–2012, kryzysu uchodźczego w 2015 roku i pandemii COVID-19. Jej 16-letnia kadencja nie doprowadziła do rozpadu struktury instytucjonalnej UE, lecz utrzymała ją w jedności poprzez trudne negocjacje. Zgodnie z własnymi oświadczeniami, Parlament Europejski honoruje w ten sposób osoby, które oddały wybitne zasługi UE i jej wartościom.

Jednocześnie kontrowersje pokazują, że jednostronne przyznanie nagrody bez kontekstualizacji porażek wysyła politycznie problematyczny sygnał – zwłaszcza tym państwom członkowskim, które w oparciu o własne doświadczenia historyczne zawsze miały odmienny pogląd na Rosję. Toveri zwięźle ujmuje tę sprzeczność: nagroda, która wynosi kogoś do najwyższej kategorii, nie odnosząc się do jego błędnych ocen polityki bezpieczeństwa, implicite powiela błędne założenia, które doprowadziły do ​​tych decyzji. Można argumentować, że wartości europejskie obejmują również zdolność do uczciwej samokrytyki – i gotowość do wysłuchania mniejszych partnerów, którzy wcześniej dostrzegli niewygodne prawdy.

Schemat leżący u podstaw niepowodzenia: strukturalne przyczyny wadliwej polityki

Analitycznie niewystarczające byłoby przypisywanie porażki niemieckiej polityki wobec Rosji wyłącznie jednemu decydentowi. System polityczny Republiki Federalnej, lobby gospodarcze przemysłu energetycznego i chemicznego, interesy ruchu związkowego afiliowanego z SPD, popyt Wschodu na tani gaz przemysłowy oraz strukturalna bezwładność ugruntowanych partnerstw energetycznych – wszystko to tworzyło sieć interesów, która forsowała ciągłość i marginalizowała opór polityczny wobec Nord Stream 2. Urząd Kanclerski konsekwentnie określał sam projekt jako przedsięwzięcie komercyjne, a nie kwestię geopolityczną – ramy, które od samego początku dewaluowały krytykę polityczną.

Co więcej, uczciwość intelektualna nakazuje przyznać, że alternatywa – całkowite zerwanie z Rosją po 2014 roku – pociągałaby za sobą znaczne koszty ekonomiczne i społeczne, które ówczesna klasa polityczna uznała za nieakceptowalne dla swojego społeczeństwa. Pytanie nie brzmi, czy koszty te byłyby do udźwignięcia – późniejsze wydarzenia pokazały, że koszty bezczynności były znacznie wyższe – ale raczej, jak to możliwe, że ocena ryzyka była tak systematycznie przekłamywana w kontekście perspektyw bezpieczeństwa.

Zniuansowana ocena: uznanie zasług, nazwanie porażek

Historyczna klasyfikacja Angeli Merkel jako kobiety stanu wymaga rozróżnienia co najmniej trzech wymiarów jej dziedzictwa. Po pierwsze, jej osiągnięcia jako menedżerki kryzysowej instytucjonalnej Europy są rzeczywiste i udokumentowane. Po drugie, jej polityka wobec Rosji nie była idiosynkratycznym projektem, lecz odzwierciedlała panujący w jej czasach konsensus zachodnioeuropejski – konsensus, przeciwko któremu jednak wschodni partnerzy NATO stale i bezskutecznie protestowali. Po trzecie, dostępne obecnie dokumenty sugerują, że decyzje zapadły wbrew rozsądkowi, co zmienia ocenę z uczciwego błędu na polityczne zaniedbanie.

Order może i powinien uznawać zasługi bez kompleksowego spojrzenia na przeszłe osiągnięcia. Jednak reakcje Finlandii i państw bałtyckich wyraźnie pokazują, że Europa jako wspólnota nie znalazła jeszcze wspólnego języka, by zająć się tym rozdziałem swojej historii. Nie jest to już tylko osobisty problem Merkel – to problem europejskiej kultury pamięci i zdolności kontynentu do wyciągania wniosków ze strukturalnych błędów politycznych, zanim nadejdzie kolejny test.