Mit drogiej ropy: 80 miliardów euro zysku – Prawdziwy powód eksplozji cen na stacjach benzynowych

Ceny paliw wymykają się spod kontroli: dlaczego zniżki na paliwo się nie sprawdzają i kto tak naprawdę na tym korzysta

Rekordowe zyski pomimo kryzysu: Czy politycy nie potrafią kontrolować gigantów naftowych?

Kiedy ceny na stacjach benzynowych gwałtownie rosną, a firmy naftowe jednocześnie zgarniają rekordowe, miliardowe zyski, oburzenie opinii publicznej jest ogromne – i zrozumiałe. Jednak ci, którzy po prostu oskarżają firmy o nielegalne porozumienia kartelowe, a polityków o systematyczną korupcję, nie rozumieją istoty rzeczy. Rzeczywistość globalnego rynku ropy naftowej jest bardziej złożona, ale nie mniej wybuchowa. Jak kryzysy geopolityczne i ograniczone możliwości przerobowe przekładają się na tak astronomiczne dywidendy? Dlaczego Federalny Urząd ds. Karteli jest często bezsilny i dlaczego popularne zniżki na paliwo okazują się kosztownym błędem polityki gospodarczej? Ta dogłębna analiza przedstawia spektakularne liczby we właściwej perspektywie, bada mechanizmy kształtowania cen od odwiertu po stację benzynową i pokazuje, które środki – od inteligentnego podatku od nadmiernych zysków po radykalną transparentność rynku – są obecnie naprawdę niezbędne, aby odciążyć konsumentów i ograniczyć siłę rynkową gigantów energetycznych.

Zyski firm naftowych w czasie kryzysu: wynik rynkowy, problemy energetyczne czy porażka polityczna?

Kiedy kryzys na stacji benzynowej staje się dywidendą

Osiem największych koncernów naftowych zarobiło łącznie prawie 93 miliardy dolarów, co odpowiada około 80 miliardom euro, w drugim kwartale 2026 roku. W tym samym kwartale poprzedniego roku ich zyski wyniosły nieco poniżej 50 miliardów dolarów, czyli około 43 miliardów euro. Skala tego zjawiska jest realna i politycznie wybuchowa: podczas gdy gospodarstwa domowe i firmy ponoszą wyższe koszty paliwa i transportu, ten sam szok cenowy przekłada się na wyjątkowo wysokie zyski dla głównych producentów.

Zrozumiałe oburzenie nie zastępuje zatem analizy ekonomicznej. Podwojenie zysków korporacji nie oznacza automatycznie istnienia nielegalnego kartelu ani nie dowodzi, że cały wzrost przychodów został wygenerowany bez ponoszenia wyższych kosztów. Z drugiej strony, równie błędne byłoby odrzucenie tego zjawiska jako zwykłego rezultatu podaży i popytu. Na skoncentrowanym, pionowo zintegrowanym rynku, który jest niezbędny dla całej gospodarki, mogą pojawić się renty niedoboru, które, choć legalne, są problematyczne z punktu widzenia polityki dystrybucyjnej i w niektórych przypadkach podlegają opodatkowaniu.

Obiektywnie uzasadniona perspektywa jest zatem następująca: rekordowe zyski są przede wszystkim konsekwencją wyższych cen rynkowych, ograniczonych możliwości transportowych i przetwórczych oraz szczególnej pozycji zintegrowanych przedsiębiorstw energetycznych. Same w sobie nie stanowią one dowodu na zmowę cenową ani korupcję. Niemniej jednak uzasadniają one znacznie większą przejrzystość, skuteczniejszą kontrolę nadużyć i dobrze zaprojektowany podatek od wyjątkowych rent ekonomicznych. Kluczowym błędem decydentów byłoby uwolnienie konsumentów od ogólnych rabatów na paliwo bez jednoczesnego ujawnienia procesu kształtowania się cen w hurcie i rafineriach.

Umieszczenie tej spektakularnej liczby we właściwej perspektywie

Często cytowana kwota 80 miliardów euro nie jest oficjalnym wskaźnikiem niemieckiego rynku paliw, lecz łącznymi kwartalnymi zyskami Saudi Aramco, BP, Shell, Equinor, Total Energies, Eni, Chevron i ExxonMobil. Firmy te różnią się znacznie pod względem wielkości, wolumenu produkcji, operacji rafineryjnych, działalności handlowej, zasięgu geograficznego i praktyk księgowych. Samo Saudi Aramco odnotowało skorygowany zysk netto w wysokości 33,4 miliarda dolarów amerykańskich za drugi kwartał 2026 roku. ExxonMobil odnotował zysk w wysokości 14,5 miliarda dolarów amerykańskich, a Shell – skorygowany zysk netto w wysokości 9,8 miliarda dolarów amerykańskich.

Zagregowana wartość opisuje zatem globalną rentowność dużych firm energetycznych, a nie marżę na niemieckich stacjach benzynowych. Zyski z wydobycia ropy naftowej w Arabii Saudyjskiej, w Basenie Permskim lub na Morzu Północnym są sumowane z wynikami rafinerii, sektora skroplonego gazu ziemnego, chemikaliów, handlu energią elektryczną i sieci stacji benzynowych. Suma ta jest jednak istotna dla debaty politycznej, ponieważ pokazuje, jak znacząco zewnętrzny szok cenowy może wpłynąć na zyski branży. Nie jest ona jednak wystarczająca, aby udowodnić konkretne naruszenie prawa konkurencji w Niemczech.

Porównanie z analogicznym kwartałem roku poprzedniego również wymaga starannej interpretacji. Kwartalne zyski dużych spółek surowcowych podlegają znacznym wahaniom ze względu na zmiany cen rynkowych, wolumenów produkcji, wycen zapasów, amortyzacji, wyników handlowych i kursów walutowych. Niska wartość porównawcza może sztucznie zawyżać tempo wzrostu. Chociaż podwojenie pozostaje zjawiskiem wyjątkowym, rzetelna ocena powinna również uwzględniać wolne przepływy pieniężne, zainwestowany kapitał, koszty produkcji, marże rafineryjne oraz długoterminowe średnie zyski. Dla celów podatku od nadwyżki zysku, kluczowym czynnikiem nie jest korzystne dla mediów kwartalne porównanie, ale raczej jasno określony zysk referencyjny z kilku normalnych lat.

Wysokie zyski nie są automatycznie nielegalne

W gospodarce rynkowej firmy mogą osiągać zyski, nawet bardzo wysokie. Zyski pełnią kilka funkcji: rekompensują zainwestowany kapitał, ponoszą ryzyko, finansują inwestycje i kierują zasoby do obszarów deficytowych. Sytuacja staje się problematyczna, gdy firma koordynuje ceny poprzez nielegalne porozumienia, nadużywa dominującej pozycji rynkowej, eliminuje konkurentów lub celowo wykorzystuje strukturalne wąskie gardła, nie ograniczając swojej działalności przez konkurencję.

Prawo antymonopolowe i prawo podatkowe rodzą zatem odmienne pytania. Prawo antymonopolowe bada, czy konkurencja jest ograniczona, czy też dochodzi do nadużycia siły rynkowej. Z kolei podatek od nadmiernych zysków bada, czy część dochodów nadzwyczajnych powinna być pobrana jako renta ekonomiczna. Zysk może być całkowicie legalny, a mimo to podlegać opodatkowaniu. Z drugiej strony, wysoki podatek nie dowodzi, że konkurencja funkcjonuje prawidłowo.

Termin „nadwyżka zysku” jest niejasny w dyskursie politycznym, ale można go precyzyjniej zdefiniować w kategoriach ekonomicznych. Odnosi się on do części zysku przekraczającej normalny zwrot z zainwestowanego kapitału i odpowiednią premię za ryzyko. W przypadku surowców, renta ta często pojawia się, gdy ceny rynkowe gwałtownie rosną, a koszty wydobycia z już zagospodarowanych złóż rosną jedynie nieznacznie. Właśnie dlatego korporacja może zarobić znacznie więcej przy niezmienionej produkcji i podobnych kosztach operacyjnych. Dodatkowy zysk wynika wówczas nie przede wszystkim z wyższej produktywności, ale z rzadkości surowca i praw własności do szczególnie korzystnych złóż.

Posiadanie pól naftowych nie jest darmowym zakupem

Twierdzenie, że duże koncerny naftowe nie odczuwają wpływu wyższych cen na rynku światowym, ponieważ zaopatrują się z własnych złóż ropy naftowej, jest nadmiernym uproszczeniem. Chociaż firmy zintegrowane pionowo posiadają prawa do poszukiwań, rafinerie, firmy handlowe, a czasem nawet sieci stacji benzynowych, w ramach grupy ropa naftowa i produkty są zazwyczaj wyceniane według rynkowych cen transferowych. Ekonomicznym uzasadnieniem jest wartość alternatywna: baryłka ropy naftowej wydobyta wewnętrznie i przetworzona we własnej rafinerii mogłaby być alternatywnie sprzedana po aktualnej cenie rynkowej.

Wzrost cen na rynku światowym powoduje wzrost wartości własnej produkcji firmy, nawet jeśli koszty techniczne operacji produkcyjnych praktycznie nie rosną. Dla korporacji jako całości oznacza to zysk na etapie produkcji. Jednak dla rafinerii ropa naftowa pozostaje droga ekonomicznie, ponieważ jej wykorzystanie pozbawia ją potencjalnych przychodów ze sprzedaży na rynku. Osoby, które zamiast wartości alternatywnej stosują historyczne koszty produkcji, mylą koszty księgowe z kosztami ekonomicznymi i nie doceniają roli cen rynkowych w alokacji ograniczonych zasobów.

Nie oznacza to, że każda podwyżka cen jest uzasadniona. Zintegrowane korporacje mogą czerpać zyski jednocześnie na kilku poziomach: wydobycia, handlu, wysokich marż rafineryjnych i dystrybucji. To właśnie ta integracja pionowa komplikuje ocenę publiczną. Niskie raportowane zyski z działalności stacji benzynowych mogą być kompensowane wysokimi zyskami w hurcie lub rafinacji. Skuteczne dochodzenie musi zatem uwzględniać cały łańcuch wartości i nie może kończyć się na widocznych cennikach na stacjach benzynowych.

Nawet długoterminowe kontrakty na dostawy nie niwelują wpływu rosnących cen rynkowych. Takie kontrakty często zawierają formuły cenowe powiązane z ropą Brent, ropą z Dubaju, kursami walut, notowaniami produktów, kosztami frachtu lub innymi wskaźnikami. Kontrakt długoterminowy często gwarantuje ilości i relacje dostaw, ale niekoniecznie niezmienioną cenę do 2030 roku. Bez analizy konkretnych kontraktów, twierdzenie o powszechnym stałym poziomie cen nie może być uzasadnione. Co więcej, nawet prawdziwie stała cena zakupu generowałaby korzyść ekonomiczną opartą na wyższej wartości rynkowej towarów, która nie jest automatycznie przenoszona na klienta końcowego w postaci niższej ceny.

Od ceny ropy naftowej do ceny na stacji benzynowej

Cena paliwa nie jest determinowana wyłącznie przez wartość ropy naftowej. Obejmuje ona również rafinację, transport, magazynowanie, prawnie wymagane mieszanki, dystrybucję, działalność stacji benzynowych, podatek energetyczny, ceny CO₂ oraz podatek od wartości dodanej (VAT). Ponadto benzyna i olej napędowy są sprzedawane jako oddzielne produkty. Ich ceny mogą czasami wahać się znacznie bardziej niż ceny ropy naftowej, na przykład w przypadku niedostępności mocy przerobowych rafinerii, niedoboru niektórych gatunków produktów lub zmniejszenia się regionalnych zapasów.

To wyjaśnia, dlaczego porównywanie poszczególnych danych rocznych, takich jak z 2008, 2022 i 2026 roku, choć rodzi wątpliwości polityczne, samo w sobie nie może dowieść nadużywania marży. Nominalną cenę ropy naftowej w dolarach amerykańskich należy najpierw przeliczyć na euro. Następnie należy uwzględnić inflację, podatki, koszty emisji CO₂, marże rafineryjne, koszty transportu, niedobory produktów oraz zmiany popytu na olej napędowy i benzynę. Niemiecka cena CO₂ spowodowała wzrost cen paliw w 2026 roku o około 17 centów za litr benzyny i 19 centów za litr oleju napędowego w porównaniu z sytuacją bez tego podatku; jednak dodatkowy wzrost w porównaniu z 2025 rokiem stanowił jedynie niewielką część ogólnego ruchu cen.

Aktualne dane pokazują również, że różnica między ceną ropy naftowej a ceną końcową jest znacząca. W sierpniu 2026 r. cena ropy naftowej podana przez Market Transparency Unit wahała się od 43,0 do 50,5 centa za litr, podczas gdy średnie ceny na stacjach wynosiły 2,203 euro za Super E5, 2,146 euro za E10 i 2,223 euro za olej napędowy. Różnica ta nie jest równoznaczna z zyskiem, ponieważ obejmuje podatki, przetwórstwo i dystrybucję. Jednak jej skala podkreśla, dlaczego analiza działalności hurtowej i rafineryjnej jest ważniejsza niż samo patrzenie na wykres cen ropy naftowej.

We wrześniu sytuacja ponownie się pogorszyła. W ciągu pierwszych dwóch tygodni średnie ceny osiągnęły około 2,30 euro za litr za E5, 2,25 euro za E10 i 2,31 euro za olej napędowy. Między 1 a 11 września ceny benzyny wzrosły o 7,1 centa, a ceny oleju napędowego o 13,6 centa za litr. Takie wahania mogą być wywołane realnymi oczekiwaniami niedoborów, ale mogą również umożliwić wzrost marż. Rynki reagują nie tylko na rzeczywisty fizyczny niedobór, ale także na prawdopodobieństwo wystąpienia przyszłych zatorów.

Niedobór często zaczyna się od oczekiwań

Argument, że nie może być niedoboru, dopóki wszystkie stacje benzynowe są zaopatrywane, błędnie interpretuje funkcjonowanie rynków towarowych. Ceny rosną nie tylko wtedy, gdy na dystrybutorze brakuje paliwa. Rosną one, gdy tylko inwestorzy spodziewają się, że przyszłe dostawy będą rzadsze, bardziej ryzykowne lub droższe. Wyższe ceny ograniczają popyt, mobilizują zapasy i stwarzają zachęty do organizowania alternatywnych dostaw. Fakt, że rynek nadal zapewnia wystarczające ilości, może zatem być bezpośrednią konsekwencją wzrostu cen.

Niemniej jednak brak oczekiwań może przekroczyć to, co jest ekonomicznie konieczne. Na napiętych rynkach jednocześnie rosną premie za ryzyko, koszty frachtu i ubezpieczenia, zapobiegawcze składowanie oraz pozycje spekulacyjne. Niepewność związana z Bliskim Wschodem i Cieśniną Ormuz była szczególnie znacząca w 2026 roku. Po wybuchu konfliktu w Iranie cena ropy naftowej tymczasowo przekroczyła 126 dolarów za baryłkę, a cena ropy Brent w drugim kwartale znacznie przekroczyła poziom z poprzedniego roku.

Wyższe zyski nie dowodzą zatem, że konflikt został celowo wywołany w celu zwiększenia zysków. Takie twierdzenie o związku przyczynowo-skutkowym byłoby spekulatywne bez solidnych dowodów. Pokazują one jednak, że właściciele tanich mocy wydobywczych czerpią korzyści z wstrząsów geopolitycznych. Stwarza to uzasadniony problem polityczny: społeczeństwo ponosi znaczną część kosztów inflacji, bezpieczeństwa i dystrybucji, podczas gdy skoncentrowana grupa właścicieli zasobów otrzymuje znaczną część renty niedoboru.

Siła rynkowa działa również bez tajnych porozumień

Rynek oligopolistyczny może generować wysokie ceny i stabilne marże bez konieczności tajnych spotkań menedżerów. Niewielka liczba dostawców monitoruje się wzajemnie, posiada podobne informacje rynkowe i zdaje sobie sprawę, że agresywne obniżki cen obniżą zyski wszystkich zaangażowanych. To równoległe zachowanie nazywane jest milczącą koordynacją. Ma ono znaczenie ekonomiczne, ale prawnie jest znacznie trudniejsze do ścigania niż udowodnione porozumienie.

W swoim wcześniejszym dochodzeniu Federalny Urząd Antymonopolowy początkowo nie znalazł dowodów na bezpośrednie, zakazane ustalanie cen. Zbadał jednak szczegółowo rafinerie i hurtowy handel paliwami, ponieważ w tych sektorach występują strukturalne problemy z konkurencją i istotne luki informacyjne. Raport końcowy z 2025 roku przeanalizował mechanizmy ustalania cen na tych poziomach rynkowych i udokumentował między innymi gwałtowny wzrost częstotliwości zmian cen na stacjach benzynowych: z około czterech do pięciu zmian dziennie w 2014 roku do średnio około 18 na początku 2024 roku.

Kluczowa linia podziału przebiega zatem między jawnymi kartelami a strukturalną siłą rynkową. Debata publiczna często koncentruje się na pojęciu tajnych porozumień, ponieważ wydaje się ono oczywiste z moralnego punktu widzenia. Z ekonomicznego punktu widzenia jednak rynek z wysokimi barierami wejścia, ograniczonymi mocami przerobowymi, trudną do zastąpienia infrastrukturą i niewielką liczbą zintegrowanych dostawców może osiągać niezadowalające rezultaty nawet bez komunikacji przestępczej. Właściwą reakcją jest wówczas nie tylko ściganie, ale połączenie przejrzystości, regulacji dostępu, opcji zbycia aktywów, konkurencji importowej i ukierunkowanej kontroli nadużyć.

Nasze doświadczenie w zakresie rozwoju biznesu, sprzedaży i marketingu w UE i Niemczech – Zdjęcie: Xpert.Digital

Obszary zainteresowań branży: B2B, digitalizacja (od AI do XR), inżynieria mechaniczna, logistyka, odnawialne źródła energii i przemysł

Więcej informacji tutaj:

• Centrum Biznesu Ekspertów

Centrum tematyczne oferujące spostrzeżenia i wiedzę specjalistyczną:

• Platforma wiedzy obejmująca gospodarki globalne i regionalne, innowacje i trendy branżowe
• Zbiór analiz, spostrzeżeń i informacji ogólnych na temat obszarów, na których się koncentrujemy
• Miejsce, w którym można zdobyć wiedzę i informacje na temat bieżących wydarzeń w biznesie i technologii
• Centrum dla firm poszukujących informacji na temat rynków, cyfryzacji i innowacji branżowych

Dlaczego urząd antymonopolowy po prostu nie obniży cen

Federalny Urząd Antymonopolowy nie jest organem kontroli cen. Obowiązujące prawo konkurencji nie pozwala mu na ustalanie rozsądnych cen benzyny w oparciu o polityczne decyzje. Wymaga to podstaw prawnych wynikających z prawa antymonopolowego, takich jak nielegalne porozumienie lub nadużycie dominującej pozycji rynkowej. Wysokie ceny i wysokie zyski są istotnymi wskaźnikami, ale same w sobie nie stanowią wystarczających podstaw do stwierdzenia naruszenia prawa.

Pytanie, dlaczego urząd nie interweniował dawno temu, ma zatem dwie odpowiedzi. Po pierwsze, rzeczywiście badał, monitorował i wszczynał postępowania. Jednostka ds. Przejrzystości Rynku rejestruje zmiany cen na około 15 000 stacji benzynowych; od kwietnia 2026 r. ceny mogą być podnoszone tylko raz dziennie w południe, a obniżki są możliwe w dowolnym momencie. Po drugie, dogłębna analiza hurtowego obrotu paliwami napotkała opór prawny. Postępowania wszczęte po zakończeniu dochodzenia sektorowego zostały początkowo wstrzymane wiosną 2026 r. orzeczeniem Wyższego Sądu Krajowego w Düsseldorfie.

Ten konflikt uwypukla zasadniczy problem instytucjonalny. Organ ochrony konkurencji potrzebuje szczegółowych informacji o zakupach, transporcie, rafinacji, magazynowaniu, handlu i księgowości wewnętrznej, aby ocenić nietypowe marże. Jeśli firmy kwestionują te wymogi informacyjne w sądzie, dochodzi do opóźnień, a kryzys już dawno dotarł do stacji benzynowych. Przemawia to za prawnie uzasadnionymi, jasno określonymi uprawnieniami do żądania informacji i ciągłego monitorowania marży, a nie za twierdzeniem, że organ jest całkowicie bezczynny.

Biuro Przejrzystości Rynku tylko częściowo rozwiązuje fundamentalny problem. Uwidacznia ceny dla klientów końcowych i ułatwia porównywanie cen. Nie ujawnia jednak automatycznie, jaka część marży jest przeznaczana na wydobycie, handel surowcami, rafinację czy sprzedaż hurtową. Aby wywrzeć rzeczywistą presję konkurencyjną, wykorzystanie mocy przerobowych rafinerii, moce importowe, ceny produktów, ceny transferowe i warunki sprzedaży hurtowej również muszą być przejrzyste.

Oskarżenia o korupcję wymagają dowodów

Założenie, że duża liczba decydentów politycznych została przekupiona, nie znajduje potwierdzenia w danych o zyskach. Wpływy lobbingowe, powiązania osobiste i polityczne perwersyjne bodźce to realne obszary do zbadania. Z drugiej strony, przekupstwo jest konkretnym zarzutem karnym, który wymaga udowodnienia płatności, quid pro quo lub nienależnych korzyści. Istnieje istotna różnica prawna i analityczna między polityką napędzaną interesami a korupcją.

Choć dawne zawodowe powiązania polityków z firmami finansowymi lub energetycznymi mogą być oceniane krytycznie, nie zastępują one dowodu na ich obecne wpływy. Friedrich Merz był przewodniczącym rady nadzorczej BlackRock Niemcy w latach 2016-2020, a od maja 2025 roku jest kanclerzem Niemiec. Nie oznacza to automatycznie, że konkretna decyzja dotycząca polityki paliwowej powinna służyć BlackRock lub poszczególnym firmom naftowym, ani też nie oznacza automatycznie istnienia osobistego konfliktu interesów. Zamiast tego, poważna krytyka powinna koncentrować się na opublikowanych kontaktach, darowiznach partyjnych, udziałach, propozycjach legislacyjnych oraz efektach dystrybucyjnych konkretnych działań.

Bezpodstawne zarzuty o popełnienie przestępstwa ostatecznie osłabiają uzasadnioną krytykę. Pozwalają one osobom, których dotyczą, zbagatelizować całą debatę jako teorię spiskową. Bardziej palącym pytaniem jest, dlaczego państwo uspołecznia koszty, otrzymuje dane o cenach z opóźnieniem i nie pobiera systematycznie emerytur z tytułu świadczeń pozapłacowych. Istnieje wiele argumentów z zakresu polityki gospodarczej, które to potwierdzają, bez konieczności wymyślania motywów.

Rabat na paliwo leczy objaw

Rząd niemiecki zdecydował o obniżeniu podatku energetycznego o 14 centów za litr w okresie od października do grudnia 2026 roku. Wraz z niższym podatkiem VAT, powinno to skutkować całkowitą ulgą podatkową wynoszącą około 17 centów. Takie rozwiązanie jest szybkie i proste pod względem administracyjnym. Pomaga osobom dojeżdżającym do pracy, rzemieślnikom, firmom logistycznym i gospodarstwom domowym na obszarach wiejskich, które nie mają bezpośredniej alternatywy dla silnika spalinowego.

Z ekonomicznego punktu widzenia zniżka na paliwo ma jednak poważne wady. Nie jest ona precyzyjnie ukierunkowana, ponieważ kierowca pojazdu ciężarowego lub o dużym rocznym przebiegu odnosi większe korzyści w ujęciu bezwzględnym niż oszczędne gospodarstwo domowe. Zmniejsza to motywację do łączenia podróży, oszczędzania paliwa lub przesiadania się na inne środki transportu. Przede wszystkim nie ma gwarancji, że obniżka podatku dotrze do konsumentów w pełni i trwale, jeśli podaż będzie nieelastyczna w krótkim okresie lub jeśli dostawcy będą mieli silną pozycję rynkową.

Przeniesienie ulgi podatkowej na rynek zależy od konkurencji. Przy intensywnej konkurencji cena brutto spada mniej więcej o kwotę obniżki podatku. Na zaostrzonym rynku część ulgi może zostać wchłonięta przez wyższe marże. Właśnie dlatego rabat ogólny jest sprzeczny, jeśli rząd nie może jednocześnie precyzyjnie zmierzyć, jak kształtują się marże hurtowe i rafineryjne. W istocie jest to przeniesienie siły nabywczej na rynek z nadzieją, że osiągnie ona właściwy cel.

Ukierunkowaną alternatywą byłyby tymczasowe dopłaty do mobilności dla gospodarstw domowych o niskich dochodach, osób dojeżdżających do pracy oraz szczególnie dotkniętych małych firm. Taka pomoc mogłaby być uzależniona od dochodów, odległości, zależności od pojazdu i dostępności regionalnego transportu publicznego. Choć bardziej wymagająca pod względem administracyjnym, byłaby bardziej opłacalna finansowo i sprawiedliwa społecznie. Dla firm o wyraźnie energochłonnych usługach transportowych, tymczasowe, degresywne dotacje lub pomoc w utrzymaniu płynności finansowej mogłyby być skuteczniejsze niż ogólna obniżka cen za każdy litr paliwa.

Podatek od nadmiernych zysków jest możliwy, ale nie jest to łatwe

Niemcy i Unia Europejska udowodniły już, że specjalny podatek od nadzwyczajnych zysków z paliw kopalnych jest prawnie i administracyjnie wykonalny. Europejski wkład solidarnościowy na lata 2022 i 2023 obejmował przedsiębiorstwa, które co najmniej 75% swoich przychodów generowały z ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla, produktów rafineryjnych lub koksu. Nadwyżka zysku została zdefiniowana jako część zysku podlegającego opodatkowaniu, która przekraczała średnią z lat 2018–2021 o ponad 20%; od tej części zastosowano podatek w wysokości co najmniej 33%.

Ostateczne dochody z tego nadzwyczajnego środka wyniosły nieco ponad 26 miliardów euro w całej UE w latach 2022 i 2023. To obala twierdzenie, że podatek od nadmiernych zysków jest zasadniczo niewykonalny. Nie dowodzi to jednak jeszcze, że każda konstrukcja jest efektywna. Podstawa opodatkowania, okres referencyjny, przeniesienie strat, klasyfikacja grupowa i międzynarodowy transfer zysków decydują o tym, czy emerytury związane z kryzysem, czy po prostu normalne dochody cykliczne, są faktycznie opodatkowane.

Źle zaprojektowany podatek może zniekształcić inwestycje. Jeśli zostanie wprowadzony z mocą wsteczną i niespodziewanie, zwiększy niepewność regulacyjną. Jeśli będzie oparty na przychodach, a nie na zyskach, może również wpłynąć na firmy o wysokich przychodach, ale niskich marżach. Jeśli będzie obowiązywał tylko w jednym kraju, może to wpłynąć na działalność handlową, finansowanie lub zyski. Jeśli będzie faworyzował nowe inwestycje w paliwa kopalne poprzez hojne odliczenia, może nawet zniweczyć cele polityki klimatycznej.

Dobre rozwiązanie nie powinno zatem przybierać formy improwizowanego podatku karnego, lecz stałego, opartego na regułach podatku od rent. Międzynarodowy Fundusz Walutowy zaleca przejęcie części rent ekonomicznych, ponieważ podatek precyzyjnie ukierunkowany na nadwyżki zysków może generować dochody bez znaczącego wpływu na inwestycje lub inflację. Jednocześnie ostrzega przed źle zaprojektowanymi, krótkoterminowymi podatkami specjalnymi. Kluczowe czynniki to długoterminowy benchmark, odpowiednia stopa zwrotu z kapitału własnego, pełne uwzględnienie rzeczywistych strat oraz wyraźne ograniczenie nadzwyczajnych zysków.

Dla międzynarodowych koncernów naftowych skoordynowane rozwiązanie europejskie byłoby bardziej solidne niż jednostronne podejście niemieckie. Powinno ono traktować produkcję, rafinację i handel oddzielnie, aby straty w jednym sektorze nie mogły być arbitralnie kompensowane korzyściami kryzysowymi w innym. Jednocześnie należy zadbać o to, aby ten sam zysk nie był wielokrotnie opodatkowany. Dochody powinny być transparentnie wykorzystywane na ukierunkowane działania pomocowe, sieci, magazyny, infrastrukturę ładowania, kolej i transformację przemysłową.

Państwo czerpie zyski, ale nie w oparciu o ten sam mechanizm

W debacie często pojawia się argument, że prawdziwa nadwyżka leży po stronie państwa. W rzeczywistości państwo pobiera znaczne kwoty z podatku energetycznego, opłat za emisję CO₂ i podatku od wartości dodanej (VAT). Jednak stała składowa podatku energetycznego nie rośnie automatycznie wraz ze wzrostem ceny ropy naftowej. Podatek od wartości dodanej (VAT) rośnie nominalnie wraz ze wzrostem cen netto, podczas gdy jednocześnie rosną wydatki państwa na mobilność, budownictwo, obronność, opiekę społeczną i korekty płac związane z inflacją.

Dochody państwa i zyski przedsiębiorstw również różnią się funkcjonalnie. Podatki finansują usługi publiczne i są ustalane przez parlament. Zyski przedsiębiorstw należą do właścicieli i są reinwestowane, wypłacane w formie dywidend lub przeznaczane na wykup akcji. Oba te podejścia można krytykować, ale terminu „nadmierny zysk” nie należy stosować arbitralnie do każdego wyższego dochodu.

Prawdą jest jednak, że rząd tworzy sprzeczny miks cenowy. Z jednej strony drożeje paliwa kopalne poprzez ustalanie cen CO₂ w celu ograniczenia zużycia i emisji. Z drugiej strony, obniża podatki energetyczne w czasie kryzysów, osłabiając w ten sposób sygnał cenowy. Polityka ta jest zrozumiała, gdy brakuje alternatyw, a obciążenia są nierównomiernie rozłożone w społeczeństwie. W dłuższej perspektywie jest jednak kosztowna i niewiarygodna. Lepszym rozwiązaniem jest: ukierunkowane rekompensaty dla grup wrażliwych, rozszerzanie oferty alternatyw i unikanie trwałego, sztucznego obniżania cen paliw kopalnych.

Infrastruktura krytyczna wymaga kontroli, ale niekoniecznie własności państwowej

Dostawy energii są częścią infrastruktury krytycznej. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wszystkie zakłady wydobywcze, rafineryjne, logistyczne i stacje benzynowe muszą zostać znacjonalizowane. Prywatne firmy mogą efektywnie inwestować, podejmować ryzyko i generować innowacje. Własność państwowa może zapewnić bezpieczeństwo dostaw, ale nie chroni automatycznie przed błędami w planowaniu lub niedoinwestowaniem o podłożu politycznym.

Kontrola instytucjonalna ma kluczowe znaczenie. Rezerwy strategiczne, niedyskryminacyjny dostęp do terminali i rurociągów, solidne zobowiązania dotyczące magazynowania, plany awaryjne, wymogi sprawozdawcze i mandaty inwestycyjne mogą zapewnić bezpieczeństwo dostaw bez konieczności nacjonalizacji każdego obiektu. W przypadku istnienia monopolu naturalnego, na przykład w przypadku niektórych sieci lub infrastruktury stanowiącej wąskie gardła, regulacje lub własność publiczna powinny być brane pod uwagę bardziej niż na rynkach konkurencyjnych.

Rozdzielenie zintegrowanych korporacji może być korzystne, jeśli integracja pionowa wyraźnie ogranicza konkurencję. Nie jest to jednak panaceum. Rozdzielenie wydobycia, rafinacji i dystrybucji mogłoby zmniejszyć konflikty interesów i poprawić porównywalność, ale jednocześnie zwiększyć koszty koordynacji i uczynić łańcuchy dostaw bardziej podatnymi na zagrożenia. Dlatego przed jakimkolwiek podziałem strukturalnym konieczna jest solidna analiza wpływu, uwzględniająca dostęp do rynku, alternatywy importowe oraz zależności od regionalnych rafinerii.

E-mobilność to polityka konkurencji z opóźnieniem

Przejście na pojazdy elektryczne, kolej, transport publiczny i bardziej efektywną logistykę nie tylko zmniejsza emisje, ale także wzmacnia pozycję rynkową dostawców paliw kopalnych. Każdy zaoszczędzony litr zmniejsza popyt i poszerza alternatywne opcje dla konsumentów. W dłuższej perspektywie taka substytucja stanowi najskuteczniejszą presję konkurencyjną na firmy naftowe. Zmniejsza ona również zależność geopolityczną od krajów produkujących ropę naftową i szlaków transportowych.

W krótkiej perspektywie nie powinno to jednak prowadzić do moralnego potępienia wszystkich kierowców. Na obszarach wiejskich często brakuje gęstych sieci transportu publicznego; najemcy nie zawsze mają dostęp do punktów ładowania; a firmy handlowe i logistyczne potrzebują odpowiedniego zasięgu, ładowności i przewidywalnych czasów ładowania. Co więcej, samochód elektryczny wymaga początkowej inwestycji, na którą gospodarstwa domowe o niskich dochodach nie mogą sobie pozwolić. Wygoda odgrywa rolę w niektórych decyzjach, ale infrastruktura, kapitał i wymagania operacyjne są równie realne.

Skuteczna polityka łączy zatem jasne, długoterminowe sygnały cenowe z praktycznymi alternatywami. Należą do nich: szybka rozbudowa sieci, niedrogie ładowanie w domu i w pracy, niezawodne publiczne punkty ładowania, konkurencyjne taryfy za energię elektryczną, elektryfikacja lekkich pojazdów użytkowych, inwestycje w kolej oraz optymalizacja cyfrowej logistyki. Programy wsparcia powinny być silniej powiązane z dochodami i rzeczywistymi efektami substytucyjnymi niż z ceną katalogową pojazdu.

Pakiet środków zamiast symbolicznego oburzenia

Priorytetem jest przejrzystość w całym łańcuchu wartości. Federalny Urząd ds. Karteli powinien niezwłocznie otrzymywać ujednolicone dane dotyczące wykorzystania mocy przerobowych rafinerii, zakupów ropy naftowej i produktów, frachtu, poziomu zapasów, cen hurtowych, wewnętrznych cen transferowych oraz marż regionalnych. Tajemnice handlowe mogą pozostać chronione, podczas gdy publikowane są zagregowane wskaźniki marży. Taka baza danych nie zabraniałaby osiągania zysków ani administracyjnie ustalała cen, ale pozwoliłaby na wcześniejsze ujawnienie wyraźnych odchyleń.

Drugim priorytetem jest skuteczniejsza konkurencja w sektorze hurtowym. Niezależne stacje paliw i średniej wielkości detaliści potrzebują niedyskryminacyjnego dostępu do paliw, terminali i pojemności magazynowej. Jeśli zintegrowani dostawcy ustalają ceny hurtowe w taki sposób, że niezależne stacje paliw mają trudności z konkurowaniem, należy szybciej wdrożyć środki kontroli nadużyć. Jednocześnie należy zbadać wąskie gardła w imporcie, dostęp do infrastruktury i zależności regionalne.

Trzecim priorytetem jest podatek emerytalny oparty na regułach. Powinien on opodatkowywać wyłącznie zyski przekraczające normalny zwrot z kapitału, symetrycznie rozliczać straty, być skoordynowany w całej Europie i, w idealnym przypadku, na stałe wpisany do prawa podatkowego. Nie karałby on zysków per se, ale raczej obejmowałby wyjątkową część wynikającą z geopolitycznego niedoboru lub szczególnie korzystnych zasobów. Pewność planowania byłaby większa niż w przypadku jednorazowego podatku ogłoszonego z mocą wsteczną.

Czwartym priorytetem jest ukierunkowana pomoc. Zamiast dotować zużycie paliwa na wszystkich poziomach, gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach, osoby dojeżdżające do pracy z konieczności oraz szczególnie dotknięte małe firmy powinny otrzymać bezpośrednie, tymczasowe wsparcie. Obniżki podatków na wszystkich poziomach mogą być uzasadnione jako bardzo krótkoterminowe środki nadzwyczajne, ale powinny podlegać przejrzystemu monitorowaniu ich dystrybucji i mieć ustaloną datę zakończenia.

Piątym priorytetem jest przyspieszenie redukcji zależności od ropy naftowej. Inwestycje w infrastrukturę ładowania, sieci dystrybucji, magazynowanie, transport publiczny, kolej i efektywną logistykę mają podwójny skutek: chronią klimat i ograniczają zdolność dostawców paliw kopalnych do przekształcania geopolitycznego niedoboru w trwale wysokie renty. Aby to osiągnąć, konieczne jest przyspieszenie wydawania pozwoleń, dostępu do sieci i planowania miejskiego. Wiarygodna ścieżka transformacji jest bardziej efektywna ekonomicznie niż cykliczne zniżki na paliwo.

Istotna różnica między oburzeniem a osądem

Prawie dwukrotnie wyższe kwartalne zyski ośmiu spółek naftowych stanowią mocny dowód na istnienie wyjątkowych rent kryzysowych. Pokazują one, że wyższe ceny na rynkach światowych w nieproporcjonalny sposób korzystają właściciele opłacalnych mocy wydobywczych i przetwórczych. Nie dowodzą jednak ani tego, że spółki nie poniosły dodatkowych kosztów, ani tego, że doszło do tajnych porozumień, przekupstwa czy celowego wywołania wojny.

Federalny Urząd Antymonopolowy nie jest bezczynny, ale jego narzędzia pozostają ograniczone w obliczu silnie skoncentrowanego, międzynarodowego rynku. Nie może on obniżać cen pod wpływem kaprysów politycznych i potrzebuje wiarygodnych danych, a także podstaw prawnych do nadużyć. Właśnie dlatego ustawodawcy muszą tak zaprojektować prawa do informacji, nadzór nad handlem hurtowym i środki zaradcze, aby postępowania nie wchodziły w życie dopiero po latach od kryzysu.

Podatek od nadmiernych zysków nie jest ani socjalistyczną arbitralnością, ani automatycznym panaceum. Jeśli zostanie odpowiednio zaprojektowany, może przejąć renty ekonomiczne bez niszczenia normalnych zysków z inwestycji. Jeśli zostanie źle zaprojektowany, tworzy niepewność prawną, zachęty do unikania opodatkowania i nowe zniekształcenia. Najbardziej przekonującym rozwiązaniem jest stały, oparty na przepisach i skoordynowany na szczeblu europejskim podatek od emerytur, w połączeniu z pełną przejrzystością i ukierunkowanymi ulgami socjalnymi.

Prowokacyjny, a zarazem uzasadniony ekonomicznie wniosek jest następujący: prawdziwą porażką nie jest to, że firmy reagują na wysokie ceny wysokimi zyskami. Polega ona na tym, że państwo ustala reguły gry w tak niepełny sposób, że zyski kryzysowe są prywatyzowane, koszty pomocy socjalnej uspołeczniane, a strukturalna zależność jest utrwalana wraz z kolejnymi rabatami na paliwo. Każdy, kto chce to zmienić, potrzebuje mniej bezpodstawnej retoryki o korupcji, a większego dostępu do danych, prawa konkurencji, opodatkowania emerytur i inwestycji w rzeczywiste alternatywy.

Rozwiązanie quasi-in-house: Jak Xpert.Digital zamyka luki operacyjne w marketingu i sprzedaży B2B – Inteligentny biznes oparty na treściach – Zdjęcie: Xpert.Digital

Xpert.Digital to branżowy hub B2B oparty na danych, kierowany przez Konrad Wolfenstein . Firma działa jako zewnętrzne, quasi-wewnętrzne rozwiązanie dla partnerów przemysłowych, eliminując luki operacyjne w obszarze marketingu, treści i sprzedaży – bez konieczności angażowania dodatkowych zasobów po stronie klienta.

Więcej informacji tutaj:

• Rozwiązanie quasi-in-house: Jak Xpert.Digital niweluje luki operacyjne w marketingu i sprzedaży B2B – Smart Content-Driven Business

☑️ Naszym językiem biznesowym jest angielski lub niemiecki

☑️ NOWOŚĆ: Korespondencja w Twoim ojczystym języku!

Konrad Wolfenstein

Ja i mój zespół chętnie będziemy do Państwa dyspozycji jako osobisty doradca.

Możesz się ze mną skontaktować, wypełniając formularz kontaktowy tutaj [email protected]:lub po prostu dzwoniąc pod numer +49 7348 4088 965. Mój adres e-mail to

Nie mogę się doczekać naszego wspólnego projektu.

☑️ Wsparcie dla MŚP w zakresie strategii, doradztwa, planowania i wdrażania

☑️ Tworzenie lub reorganizacja strategii cyfrowej i digitalizacji

☑️ Rozszerzenie i optymalizacja procesów sprzedaży międzynarodowej

☑️ Globalne i cyfrowe platformy handlowe B2B

☑️ Rozwój biznesu pionierskiego / Marketing / PR / Targi