ReArm Europe: Jak UE reorganizuje swoją obronę, wydając 800 miliardów euro (Plan/Gotowość 2030)

Miliardy na obronę za kadencji von der Leyen: Kto decyduje i kto ostatecznie płaci?

Polityka bezpieczeństwa Europy znajduje się w historycznym punkcie zwrotnym. Wojna na Ukrainie stworzyła rzeczywistość, w której pytanie nie brzmi już, czy Europa musi zrobić więcej dla swojej obrony, ale jak i jak szybko. Dywidenda pokoju, którą Europa zdobywała przez dekady, została wyczerpana, a apele o strategiczną autonomię i solidne, wiarygodne zdolności obronne są głośniejsze niż kiedykolwiek.

W obliczu tej nowej, pilnej potrzeby Komisja Europejska przedstawiła „Plan ReArm Europe/Readiness 2030” – ambitną i dalekosiężną inicjatywę, której celem jest mobilizacja co najmniej ponad 800 miliardów euro dodatkowych inwestycji w obronność do końca dekady. Ale jak zostanie zebrana ta ogromna kwota i jakie będą polityczne, gospodarcze i prawne konsekwencje tej zmiany paradygmatu? Plan opiera się na wielopłaszczyznowym fundamencie pięciu filarów: nowego instrumentu pożyczkowego finansowanego wspólnym długiem (SAFE), bezprecedensowego złagodzenia unijnych reguł fiskalnych dotyczących wydatków krajowych, elastycznej realokacji funduszy regionalnych, rozszerzonej roli Europejskiego Banku Inwestycyjnego oraz masowej mobilizacji kapitału prywatnego.

Ta ofensywa nie jest jednak pozbawiona kontrowersji. Wywołuje ona głęboką debatę na temat przyszłości Unii: jak pogodzić niezbędne wzmocnienie zdolności obronnych z długoterminową stabilnością gospodarczą i zasadami dotyczącymi zadłużenia? Czy większe środki finansowe automatycznie doprowadzą do skuteczniejszej, zintegrowanej europejskiej obrony, czy też pogłębią rozdrobnienie narodowe? I jaką rolę odgrywa demokratyczny nadzór Parlamentu Europejskiego, gdy decydujące środki są podejmowane w drodze klauzul nadzwyczajnych? Poza oficjalnym planem krążą inne, niekiedy radykalne, pomysły, takie jak utworzenie odrębnego „banku uzbrojenia”, co dodatkowo podsyca debatę.

Poniższy, obszerny zestaw pytań i odpowiedzi rozkłada ten złożony temat na zrozumiałe części. Szczegółowo analizuje poszczególne filary Planu ReArm Europe, analizuje leżące u jego podstaw mechanizmy prawne i finansowe, podsumowuje krytyczne opinie ekspertów i kontekstualizuje stanowiska instytucji UE. To przewodnik po jednej z najważniejszych decyzji politycznych, przed którą stanęła Europa od dziesięcioleci – decyzji, która znacząco ukształtuje strategiczną, gospodarczą i polityczną przyszłość kontynentu.

Dlaczego finansowanie unijnego przemysłu obronnego stało się nagle tak istotną kwestią?

Finansowanie przemysłu obronnego Unii Europejskiej w ostatnich latach coraz bardziej zyskuje na znaczeniu, ale decydującym punktem zwrotnym była niewątpliwie niesprowokowana inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku. Wydarzenie to fundamentalnie zmieniło krajobraz bezpieczeństwa Europy i nadało debatom na temat obronności nową pilność i dynamikę. Wcześniejsze dyskusje, często ograniczone do teoretycznych koncepcji autonomii strategicznej, zostały zastąpione przez trudną rzeczywistość wojny na granicach UE. Konieczność nie tylko wzmocnienia własnego potencjału obronnego, ale także zapewnienia Ukrainie wsparcia materialnego i finansowego zmusiła państwa członkowskie i instytucje UE do szybkiego działania. Dokumenty takie jak Strategiczny Kompas 2022, który określa środki bezpieczeństwa i obrony UE do 2030 roku, oraz Deklaracja Wersalska przywódców UE z tego samego roku odzwierciedlają tę zmianę paradygmatu. Uświadomienie sobie, że pokój i stabilność w Europie nie mogą być dłużej traktowane jako coś oczywistego, przekształciło finansowanie obronności z kwestii niszowej w jeden z najważniejszych priorytetów politycznych.

Czy był to pierwszy raz, kiedy UE przeznaczyła środki na obronność?

Nie, wykorzystanie funduszy UE na cele obronne nie jest zjawiskiem zupełnie nowym, ale zakres i charakter finansowania uległy drastycznej zmianie. Fundamenty położył Europejski Fundusz Obronny (EDF), ustanowiony w ramach Wieloletnich Ram Finansowych (WRF) na lata 2021–2027 i bazujący na wcześniejszych projektach pilotażowych i działaniach przygotowawczych. Podstawą prawną EDF był art. 173 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), który przyznaje UE kompetencje w dziedzinie konkurencyjności przemysłowej. To podejście sprytnie ominęło zakaz finansowania operacji mających wpływ na kwestie wojskowe lub obronne z budżetu UE (art. 41 ust. 2 TFUE), koncentrując się na wzmocnieniu bazy przemysłowej i technologicznej sektora obronnego. Na tej podstawie przyjęto później bardziej szczegółowe instrumenty, takie jak ustawa o wspieraniu produkcji amunicji (ASAP) i ustawa o europejskim przemyśle obronnym poprzez wspólne zamówienia (EDIRPA). Te wcześniejsze kroki były skromne w porównaniu z kwotami i mechanizmami, o których obecnie dyskutujemy. Utorowały jednak drogę i ustanowiły precedensy prawne dla dzisiejszego, znacznie ambitniejszego programu.

Jaki jest szerszy kontekst polityczny obecnych inicjatyw obronnych?

Obecne inicjatywy wpisują się w szerszą reorientację UE. Komisja Europejska pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen określiła bezpieczeństwo i obronę jako kluczowe priorytety na kadencję 2024–2029. W swoich wytycznych politycznych von der Leyen potwierdziła zaangażowanie w prace nad „Europejską Unią Obrony”. Wizja ta wykracza poza same mechanizmy finansowania i ma na celu głębszą integrację i koordynację polityk obronnych państw członkowskich. Publikacja planu „ReArm Europe” w marcu 2025 r. oraz prace przygotowawcze do pierwszej Białej Księgi w sprawie Obrony Europejskiej są konkretnymi przejawami tej strategii. Biała Księga wskazuje finansowanie – obok przemysłu i zdolności – jako jeden z kluczowych filarów przyszłej obronności UE. Propozycje te odzwierciedlają również zalecenia zawarte w wpływowych raportach Enrico Letty na temat jednolitego rynku i Mario Draghiego na temat konkurencyjności, w których podkreślono potrzebę ograniczenia przeszkód biurokratycznych i połączenia europejskich zdolności w celu konkurowania na arenie międzynarodowej. Jest to zatem skoordynowana próba zintegrowania atutów UE w dziedzinie gospodarki, przemysłu i bezpieczeństwa.

Plan ReArm Europe/Gotowość 2030: szczegółowa analiza

Czym właściwie jest plan ReArm Europe/Readiness 2030?

Plan ReArm Europe/Readiness 2030 to strategiczna propozycja Komisji Europejskiej przedstawiona przez Przewodniczącą Ursulę von der Leyen 4 marca 2025 r. Jej nadrzędnym celem jest mobilizacja ponad 800 miliardów euro dodatkowych inwestycji w obronność do 2030 r. Plan stanowi bezpośrednią odpowiedź na zmieniającą się sytuację bezpieczeństwa w Europie i ma umożliwić państwom członkowskim znaczne zwiększenie wydatków na obronność, wzmocnienie europejskiego przemysłu obronnego oraz promowanie strategicznej autonomii UE. Nie jest to pojedynczy akt prawny, lecz pakiet środków opartych na pięciu kluczowych filarach i wykorzystujących różne dźwignie finansowe i regulacyjne, aby osiągnąć ten ambitny cel. W odpowiedzi na obawy niektórych państw członkowskich, zwłaszcza Włoch i Hiszpanii, pierwotną nazwę „Plan ReArm Europe” rozszerzono na „Plan ReArm Europe/Readiness 2030”, aby położyć większy nacisk na gotowość, a nie wyłącznie na uzbrojenie.

Które pięć filarów stanowi podstawę planu?

Plan opiera się na pięciu kluczowych filarach, które wspólnie pozwalają zmobilizować niezbędne zasoby i osiągnąć cele strategiczne:

1. Nowy instrument finansowy o nazwie Działania na rzecz bezpieczeństwa Europy (SAFE) umożliwi udzielenie pożyczek o wartości do 150 mld euro na wspólne zamówienia obronne poprzez wspólną emisję długu.
2. Wzmocnienie finansowania obrony narodowej poprzez uruchomienie krajowej klauzuli wyjścia z Paktu Stabilności i Wzrostu, która przyznaje państwom członkowskim większą przestrzeń fiskalną na wydatki obronne.
3. Bardziej elastyczne wykorzystanie istniejących instrumentów UE, w szczególności Funduszu Spójności, w celu przekierowania zasobów na projekty związane z obronnością.
4. Rozszerzona rola i większy wkład Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) w finansowanie projektów z zakresu bezpieczeństwa i obronności.
5. Mobilizacja kapitału prywatnego poprzez dalszy rozwój Unii Oszczędnościowo-Inwestycyjnej w celu stworzenia zrównoważonej bazy finansowej dla całego sektora obronnego.

Jak plan został odebrany na najwyższym szczeblu politycznym?

Na nadzwyczajnym posiedzeniu Rady Europejskiej w marcu 2025 r. plan uzyskał ogólną aprobatę szefów państw i rządów UE. Uznali oni egzystencjalne wyzwanie, jakie stanowi wojna na Ukrainie, i z zadowoleniem przyjęli zamiar Komisji uruchomienia klauzuli wyjścia z sytuacji Paktu Stabilności i Wzrostu w celu ułatwienia wydatków krajowych. Odnotowali propozycję instrumentu pożyczkowego SAFE o wartości 150 mld euro i wezwali Radę do jego szybkiego rozpatrzenia. Poparli również plany EBI dotyczące rozszerzenia kredytowania przemysłu obronnego. Szefowie państw i rządów podkreślili pilną potrzebę przyspieszenia wszystkich inicjatyw mających na celu wzmocnienie europejskich zdolności obronnych i powtórzyli, że silniejsza UE wniesie pozytywny wkład w bezpieczeństwo transatlantyckie i uzupełni NATO, które pozostaje fundamentem zbiorowej obrony większości członków UE. Jednocześnie wezwali Komisję do zbadania dalszych możliwości znalezienia nowych ogólnounijnych źródeł finansowania i promowania mobilizacji funduszy prywatnych.

Jakie były pierwsze reakcje ekspertów na ten plan?

Reakcje ekspertów były mieszane i można je podsumować jako „pozytywne, ale ostrożne”. Na przykład Paul Dermine, profesor prawa UE, uważa plan za ważny sygnał polityczny i pierwszy krok w kierunku wzmocnienia roli Komisji w polityce obronnej. Ostrzega jednak, że plan nadal w dużej mierze opiera się na wydatkach krajowych, a tym samym nie rozwiązuje podstawowych problemów fragmentacji rynku i braku interoperacyjności. Argumentuje, że przewidywane 800 miliardów euro może nie zostać w pełni zrealizowane i że nie podjęto działań w zakresie bardziej ambitnych instrumentów, takich jak wspólne zaciąganie pożyczek na wzór Next Generation EU (NGEU) lub za pośrednictwem Europejskiego Mechanizmu Stabilności (EMS). Inni eksperci, tacy jak Fenella McGerty z IISS, podkreślają zagrożenia gospodarcze. Choć dostrzegają potrzebę zwiększenia wydatków, ostrzegają, że złagodzenie reguł fiskalnych i utworzenie funduszy pozabudżetowych może zagrozić długoterminowej stabilności zadłużenia państw członkowskich, zwłaszcza biorąc pod uwagę obecną presję finansową wynikającą ze zmian demograficznych i zmian klimatu. Chodzi o to, że za sygnałem politycznym muszą teraz pójść praktyczne i przemyślane działania, aby wywołać skutek.

Ekspert logistyki z podwójnym zastosowaniem – obraz: xpert.digital

Globalna gospodarka ma obecnie fundamentalną zmianę, zepsuta epoka, która wstrząsa kamieniem węgielnymi globalnej logistyki. Era hiper-globalizacji, która charakteryzowała się niezachwianym dążeniem do maksymalnej wydajności i zasady „Just-In-Time”, ustępuje miejsca nowej rzeczywistości. Charakteryzuje się tym głębokimi przerwami strukturalnymi, zmianami geopolitycznymi i postępową fragmentacją polityczną gospodarczą. Planowanie rynków międzynarodowych i łańcuchów dostaw, które kiedyś przyjęto, rozpuszcza się i zastępuje fazą rosnącej niepewności.

Nadaje się do:

• Strategiczna odporność w rozdrobnionym świecie dzięki inteligentnej infrastrukturze i automatyzacji – profil wymagań eksperta w dziedzinie logistyki podwójnego zastosowania

Plan ReArm Europe: Nowe instrumenty finansowe na rzecz obronności Europy – Zdjęcie: Xpert.Digital

Filar 1: Instrument pożyczkowy SAFE

Czym dokładnie jest „Środek bezpieczeństwa dla Europy” (SAFE)?

SAFE to proponowany nowy instrument finansowy, zaprojektowany jako centralny element planu ReArm Europe. Przewiduje on, że Komisja Europejska, w imieniu UE, pozyska do 150 mld euro na rynkach kapitałowych. Środki te będą następnie udostępniane państwom członkowskim w formie pożyczek długoterminowych. Celem tych pożyczek jest finansowanie pilnych i szeroko zakrojonych inwestycji publicznych w Europejską Bazę Technologiczno-Przemysłową Obrony (EDTIB). W szczególności fundusze te umożliwią wspólne pozyskiwanie kluczowego sprzętu obronnego, takiego jak amunicja, pociski rakietowe, systemy artyleryjskie, a także zdolności w dziedzinie przestrzeni kosmicznej, sztucznej inteligencji i cyberobrony. Instrument ma funkcjonować przez okres pięciu lat (2025–2030), zapewniając tym samym krótko- i średnioterminowe finansowanie zalążkowe.

Na jakiej podstawie prawnej powinno zostać powołane SAFE i jakie będą tego konsekwencje proceduralne?

Komisja proponuje ustanowienie SAFE na podstawie art. 122 TFUE. Artykuł ten jest instrumentem nadzwyczajnym, który pozwala Radzie, na wniosek Komisji, przyjąć środki w przypadku, gdy państwo członkowskie znajduje się w trudnej sytuacji lub jest poważnie zagrożone trudnościami z powodu nadzwyczajnych okoliczności pozostających poza jej kontrolą. Kluczową konsekwencją proceduralną tej podstawy prawnej jest wykluczenie Parlamentu Europejskiego z regularnego procesu legislacyjnego; decyzję podejmuje wyłącznie Rada. Miało to już miejsce w przypadku ustanowienia funduszu odbudowy NGEU podczas pandemii COVID-19 i wywołało znaczne niezadowolenie w Parlamencie. W odpowiedzi uzgodniono „procedurę kontroli budżetowej”, która przyznaje Parlamentowi co najmniej rolę doradczą w badaniu skutków budżetowych takich środków, ale nie przyznaje mu formalnych uprawnień do współdecydowania.

Jakie są warunki korzystania z pożyczek SAFE?

Wykorzystanie środków podlega jasnym warunkom, aby zapewnić osiągnięcie celów planu. Najważniejszym warunkiem jest wspólne udzielanie zamówień. Projekt musi być realizowany przez co najmniej dwa państwa członkowskie lub przez państwo członkowskie wspólnie z Ukrainą lub państwem EFTA/EOG. Ponadto wniosek zawiera „klauzulę preferencji europejskiej”. Stanowi ona, że wykonawcy biorący udział w zamówieniu i ich główni podwykonawcy muszą posiadać infrastrukturę i zakłady produkcyjne w państwie członkowskim, państwie EOG/EFTA lub na Ukrainie. Kolejnym ważnym warunkiem jest to, że wartość komponentów pochodzących z tych krajów nie może być niższa niż 65% całkowitego szacowanego kosztu produktu końcowego. Ma to na celu zapewnienie, że środki zostaną wykorzystane przede wszystkim na wzmocnienie europejskiego i sojuszniczego przemysłu obronnego oraz zmniejszenie zależności od pozaeuropejskich łańcuchów dostaw.

Jakie szczególne obawy zgłaszają eksperci w związku z instrumentem SAFE?

Daniel Fiott z CSDS podkreśla kilka kluczowych punktów. Po pierwsze, przejście od tradycyjnego finansowania obronności UE, które często opierało się na dotacjach (jak w przypadku EDF), do instrumentu czysto pożyczkowego budzi wątpliwości. Pożyczki muszą zostać spłacone, co może stanowić znaczne obciążenie dla niektórych państw członkowskich, zwłaszcza tych z już wysokim długiem publicznym, i zniechęcać je do udziału. Istnieje ryzyko, że bogatsze państwa mogą nie potrzebować pożyczek, a biedniejsze nie będą w stanie sobie na nie pozwolić, co osłabiłoby ogólny wpływ instrumentu. Po drugie, nie jest jasne, jakie kryteria będą stosowane do dystrybucji pożyczek między państwa członkowskie i jak zostanie osiągnięta sprawiedliwa równowaga między specyficznymi potrzebami obronnymi każdego kraju a wsparciem dla Ukrainy. Największym problemem jest jednak to, że jeśli instrument nie zostanie mądrze zaprojektowany, może zwiększyć, a nie zmniejszyć, fragmentację krajową w zamówieniach obronnych, ponieważ każde państwo członkowskie mogłoby ulec pokusie zabezpieczenia „swojego” kawałka tortu dla własnego przemysłu krajowego, zamiast tworzyć prawdziwie zintegrowaną europejską bazę.

Filar 2: Złagodzenie reguł fiskalnych dotyczących wydatków krajowych

W jaki sposób konkretnie należy złagodzić unijne zasady fiskalne dotyczące wydatków na obronność?

Plan proponuje wykorzystanie niedawno zreformowanych ram zarządzania gospodarczego UE, aby zapewnić państwom członkowskim większą elastyczność w zakresie wydatków na obronność. Cel ten zostałby osiągnięty poprzez skoordynowane uruchomienie „Klauzuli Wyjścia Narodowego” (NEC). Klauzula ta jest przeznaczona na wypadek wyjątkowych, specyficznych dla danego kraju okoliczności, pozostających poza kontrolą państwa członkowskiego, które znacząco wpływają na jego finanse publiczne. W przeciwieństwie do ogólnej klauzuli wyjścia, która ma zastosowanie do całej UE lub strefy euro w przypadku poważnego spowolnienia gospodarczego, NEC może być stosowana w sposób bardziej ukierunkowany. W przypadku uruchomienia, wszedłby w życie tzw. „mechanizm rachunku kontrolnego”. Oznacza to, że wszelkie dodatkowe wydatki państwa członkowskiego na obronność nie byłyby tymczasowo rejestrowane jako debet podczas oceny zgodności z jego ścieżką wydatków. Nadal jednak byłyby rejestrowane jako pozycja, aby zachować przejrzystość fiskalną i podkreślić tymczasowy charakter wyjątku.

Czy istnieją jakieś górne limity lub konkretne definicje tych wydatków?

Tak, Komisja zaproponowała w swoim komunikacie wytyczne mające na celu zapobieganie nadużyciom i zapewnienie stabilności fiskalnej. Dodatkowa elastyczność byłaby ograniczona do kwoty do 1,5% produktu krajowego brutto (PKB) na kraj rocznie. Ponadto stosowanie tej klauzuli byłoby ograniczone do maksymalnie czterech lat. Definicja „wydatków na obronę” byłaby oparta na międzynarodowo uznawanej Klasyfikacji Funkcji Rządowych (COFOG). Kategoria ta jest szeroka i obejmuje nie tylko zakup sprzętu wojskowego i infrastruktury, ale także wydatki na towary podwójnego zastosowania wykorzystywane przez siły zbrojne, koszty personelu, szkolenia i pomoc wojskową dla innych krajów. Komisja szacuje, że ten mechanizm mógłby odblokować dodatkowe wydatki na obronę narodową w wysokości około 650 miliardów euro w całej UE w ciągu najbliższych czterech lat.

Jakie są potencjalne zagrożenia i wady tego podejścia?

Eksperci dostrzegają tu poważne ryzyko. Fenella McGerty z IISS ostrzega, że choć złagodzenie przepisów dotyczących zadłużenia zapewni krótkoterminową elastyczność finansową, może zaostrzyć długoterminowe problemy z zadłużeniem wielu państw członkowskich. Finanse publiczne są już pod presją starzejącego się społeczeństwa, rosnących kosztów opieki zdrowotnej i ogromnych inwestycji niezbędnych do zielonej transformacji. Dodatkowe zadłużenie w sektorze obronnym może zagrozić stabilności gospodarczej. Kolejnym zagrożeniem, na które zwrócił uwagę Bertrand De Cordoue z Instytutu Jacques’a Delorsa, jest dublowanie i nieefektywność. Jeśli każde państwo członkowskie zwiększy swoje wydatki indywidualnie, bez silnej koordynacji europejskiej i wspólnych zamówień, doprowadzi to do dalszej fragmentacji rynku. Zamiast zintegrowanego europejskiego rynku obronnego z interoperacyjnymi systemami, rezultatem mogłoby być 27 zoptymalizowanych na szczeblu krajowym, ale nieefektywnych i kosztownych programów zbrojeniowych. Sukces tego filaru zależy zatem w decydującym stopniu od skutecznego powiązania wydatków krajowych z europejskimi celami strategicznymi.

Filar 3: Realokacja funduszy spójności

W jaki sposób środki przeznaczone na rozwój regionalny można wykorzystać na obronność?

Chodzi o umożliwienie państwom członkowskim realokacji niewykorzystanych środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) na projekty związane z obronnością. Nie jest to automatyczna realokacja, lecz opcja, z której państwa członkowskie mogą skorzystać w ramach trwającego śródokresowego przeglądu swoich programów polityki spójności (zgodnie z art. 18 rozporządzenia (UE) 2021/1060). Przemysł obronny jest często ważnym regionalnym pracodawcą i motorem innowacji. Projekty mogłyby zatem być projektowane w celu zarówno wzmocnienia zdolności obronnych, jak i promowania rozwoju regionalnego, na przykład poprzez inwestycje w infrastrukturę baz wojskowych, centra badawczo-rozwojowe lub szkolenia pracowników przemysłu obronnego. Komisja ogłosiła zamiar zaproponowania środków mających na celu uelastycznienie i uatrakcyjnienie tego procesu realokacji.

Czy polityka spójności była już wcześniej wykorzystywana w reagowaniu kryzysowym?

Tak, polityka spójności w ostatnich latach udowodniła swoją elastyczność jako narzędzie zarządzania nieoczekiwanymi kryzysami. Na przykład, po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, uruchomiono inicjatywy CARE (Działania na rzecz Spójności dla Uchodźców w Europie) i FAST-CARE. Umożliwiły one państwom członkowskim szybkie i bezbiurokratyczne wykorzystanie funduszy spójności na przyjmowanie i opiekę nad uchodźcami oraz na radzenie sobie z ekonomicznymi skutkami wojny. Te precedensy pokazują, że realokacja środków jest w zasadzie możliwa, jeśli istnieje wola polityczna.

Czy są jakieś obawy związane z tą realokacją środków?

Tak, istnieją poważne obawy, zwłaszcza ze strony przedstawicieli regionów i zwolenników tradycyjnej polityki spójności. Europejski Komitet Regionów zaapelował w swojej opinii o ścisłe ograniczenie takiej realokacji i skoncentrowanie jej na projektach promujących spójność terytorialną, gospodarczą i społeczną. Mogłoby to na przykład obejmować wspieranie istniejących regionalnych klastrów obronnych. Największym zmartwieniem jest to, że pierwotne cele polityki spójności – zmniejszanie dysproporcji gospodarczych między regionami UE – zostaną podważone, jeśli środki będą coraz częściej przeznaczane na inne priorytety krajowe. Sprawozdawcy Parlamentu Europejskiego ds. kolejnych WRF podkreślili również potrzebę wyposażenia budżetu UE w lepsze zdolności reagowania kryzysowego, aby fundusze spójności nie były stale wykorzystywane jako rezerwa kryzysowa i mogły być wykorzystywane na rzeczywiste długoterminowe cele inwestycyjne.

Filar 4: Rola Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI)

Jaką rolę odegrał dotychczas EBI w finansowaniu obronności?

Tradycyjnie rola Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), unijnego „banku wewnętrznego”, w finansowaniu obronności była mocno ograniczona. Jego statut i polityka kredytowa wyraźnie wykluczały finansowanie broni śmiercionośnej, takiej jak broń, amunicja i infrastruktura o charakterze czysto wojskowym. Zezwalał on jednak na finansowanie inwestycji w tzw. towary „podwójnego zastosowania” – technologie i usługi, które mogą służyć zarówno celom cywilnym, jak i wojskowym. Przykładami są łączność satelitarna, technologie cyberbezpieczeństwa i zaawansowane materiały. Po inwazji rosyjskiej w 2022 roku EBI zareagował, ogłaszając „Strategiczną Europejską Inicjatywę Bezpieczeństwa” (SESI), zobowiązując się do przeznaczenia do 6 mld euro na projekty podwójnego zastosowania, a następnie do 8 mld euro do 2027 roku. Niemniej jednak, finansowanie podstawowego sprzętu obronnego pozostało tematem tabu.

Jakie zmiany wprowadzono lub zaproponowano w polityce EBI?

W obliczu ogromnej presji politycznej ze strony wielu państw członkowskich, EBI znacząco złagodził swoją politykę. Kluczowym krokiem było zniesienie w maju 2024 r. zasady, zgodnie z którą projekty podwójnego zastosowania muszą generować ponad 50% przewidywanych przychodów z zastosowań cywilnych. Otworzyło to drogę projektom o silniejszym ukierunkowaniu wojskowym. W marcu 2025 r. nowa prezes EBI, Nadia Calviño, zaproponowała jeszcze dalej idące zmiany. Obejmują one jawne finansowanie „nieśmiercionośnych” produktów obronnych, takich jak technologie kontroli granic, systemy przeciwzakłóceniowe czy infrastruktura krytyczna. Najważniejszą propozycją jest jednak utworzenie stałej linii finansowania obronności, która podniosłaby ten sektor do tego samego poziomu strategicznego, co poprzednie priorytety zrównoważonego rozwoju i spójności. Rada Dyrektorów EBI zatwierdziła to rozszerzenie kwalifikowalności, mając na celu „co najmniej podwojenie” inwestycji w tym obszarze.

Filar 5: Mobilizacja kapitału prywatnego

Dlaczego mobilizacja kapitału prywatnego jest tak ważna dla planu?

Budżety publiczne państw członkowskich UE są już mocno obciążone. Mobilizacja kapitału prywatnego jest zatem niezbędna, aby zniwelować ogromną lukę finansową w sektorze obronnym. Prywatni inwestorzy, od inwestorów venture capital po duże fundusze emerytalne i banki, zarządzają bilionami euro. Plan ReArm Europe ma na celu skierowanie części tego kapitału do europejskiego przemysłu obronnego. Jest to szczególnie ważne dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) oraz start-upów w sektorze obronnym, które często mają trudności z dostępem do finansowania, ale są kluczowe dla innowacji.

W jaki sposób „Unia Oszczędnościowo-Inwestycyjna” powinna pomóc?

Unia Oszczędnościowo-Inwestycyjna to długoterminowy projekt mający na celu pogłębienie i integrację europejskich rynków kapitałowych. Obejmuje on ukończenie budowy unii bankowej i unii rynków kapitałowych. Celem jest stworzenie prawdziwie jednolitego rynku usług finansowych, na którym kapitał będzie mógł swobodniej przepływać przez granice. Taki zintegrowany rynek ułatwiłby i obniżył koszty pozyskiwania kapitału dla przedsiębiorstw, w tym tych z sektora obronnego. Zwiększyłby również możliwości inwestycyjne dla inwestorów. Poprzez redukcję barier regulacyjnych i ułatwianie inwestycji transgranicznych, Unia Oszczędnościowo-Inwestycyjna ma na celu mobilizację ogromnych oszczędności prywatnych Europejczyków i skierowanie ich na strategiczne priorytety, takie jak zielona i cyfrowa transformacja, a także na przemysł obronny.

Jakie przeszkody stoją na drodze prywatnego finansowania sektora obronnego?

Kluczową przeszkodę stanowią tzw. kryteria ESG (środowiskowe, społeczne i ładu korporacyjnego), które stały się centralnym elementem strategii inwestycyjnej wielu inwestorów instytucjonalnych, takich jak banki i fundusze emerytalne. Sektor obronny jest często klasyfikowany jako niezrównoważony i wykluczany z inwestycji. Ta niechęć do inwestowania w firmy produkujące broń stanowi istotną przeszkodę w finansowaniu. Wyzwaniem dla decydentów będzie stworzenie otoczenia regulacyjnego, które uwzględni te obawy, być może poprzez bardziej zniuansowane postrzeganie „obronności” jako wkładu w bezpieczeństwo narodowe i europejskie, a tym samym jako dobra społecznego, bez podważania fundamentalnych zasad odpowiedzialnego inwestowania.

Hub dla bezpieczeństwa i obrony – obraz: xpert.digital

Centrum bezpieczeństwa i obrony oferuje uzasadnione porady i aktualne informacje w celu skutecznego wspierania firm i organizacji w wzmocnieniu ich roli w europejskiej polityce bezpieczeństwa i obrony. W bliskim związku z grupą roboczą SME Connect promuje w szczególności małe i średnie firmy (MŚP), które chcą jeszcze bardziej zwiększyć swoją innowacyjną siłę i konkurencyjność w dziedzinie obrony. Jako centralny punkt kontaktu, centrum tworzy decydujący pomost między MŚP a europejską strategią obrony.

Nadaje się do:

• Obrona grupy roboczej SME Connect – Wzmocnienie MŚP w obronie europejskiej

W ten sposób UE mogłaby wzmocnić swoje zasoby obronne poza budżetem – Zdjęcie: Xpert.Digital

Alternatywne pomysły na finansowanie wykraczające poza plan ReArm Europe

Jakie alternatywne modele finansowania są omawiane?

Oprócz filarów zawartych w Planie ReArm Europe, w kręgach politycznych i eksperckich dyskutowane są również inne pomysły. Jednym z najbardziej znaczących jest utworzenie wyspecjalizowanego „banku uzbrojenia” lub, w rozszerzonej formie, „Banku Obrony, Bezpieczeństwa i Odporności” (DSRB). Innym pomysłem jest bezpośrednie zwiększenie budżetu UE na obronność w kolejnych Wieloletnich Ramach Finansowych. Rozważano również wykorzystanie niewykorzystanych pożyczek z Funduszu Odbudowy po Koronawirusie (RRF), choć ta opcja jest uważana za mniej realistyczną.

Jaka jest idea „banku uzbrojenia”?

Idea „banku zbrojeniowego”, inspirowana modelem Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju (EBOR), ma na celu stworzenie elastycznego i wyspecjalizowanego instrumentu finansowego, wykraczającego poza restrykcyjne ramy traktatów UE i budżetu UE. Taki bank nie byłby finansowany przez całą UE, lecz bezpośrednio przez państwa członkowskie i zabezpieczony ich gwarancjami krajowymi. Miałoby to szereg zalet:

1. Ominęłoby to prawne ograniczenia Traktatu UE dotyczące wydatków na cele wojskowe.
2. Umożliwiłoby to dobrowolny udział. Neutralne państwa członkowskie UE, takie jak Austria, Irlandia czy Malta, nie musiałyby uczestniczyć i nie miałyby prawa weta.
3. Mógłby on zostać również otwarty dla krajów spoza UE, takich jak Wielka Brytania czy Norwegia, co poszerzyłoby bazę finansową i wzmocniło współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa w Europie.

Bank ten mógłby udzielać nisko oprocentowanych pożyczek na zakup sprzętu wojskowego i inwestycje w przemyśle zbrojeniowym, wykorzystując w ten sposób znaczne zasoby.

Czym wyróżnia się proponowany Bank Obronności, Bezpieczeństwa i Odporności (DSRB)?

DSRB to jeszcze szersza koncepcja. Finansowałby on nie tylko tradycyjną obronę, ale także inwestycje w szerszą odporność społeczną, na przykład w infrastrukturę krytyczną, bezpieczeństwo energetyczne czy ochronę przed cyberatakami i dezinformacją. Oferowałby niskooprocentowane pożyczki i modele leasingu sprzętu oraz zabezpieczenia przed ryzykiem dla banków komercyjnych, aby ułatwić finansowanie, zwłaszcza mniejszym firmom zbrojeniowym. Kluczową, choć kontrowersyjną, propozycją finansowania początkowego jest wykorzystanie zamrożonych środków rosyjskiego banku centralnego, a przynajmniej dochodów z nich generowanych. Dzięki niezależności od EBI, fundusz mógłby działać bardziej elastycznie i nie podlegałby jego restrykcyjnym wytycznym dotyczącym udzielania pożyczek.

Czy zwiększenie budżetu UE byłoby opcją?

Tak, i wielu w Parlamencie Europejskim popiera to podejście, ponieważ zapewniłoby ono najwyższy stopień demokratycznego nadzoru. Komisarz UE ds. Obrony i Przestrzeni Kosmicznej, Andrius Kubilius, zaproponował przeznaczenie około 100 miliardów euro na obronę w kolejnych Wieloletnich Ramach Finansowych (WRF), począwszy od 2028 roku. Stanowiłoby to ogromny wzrost w porównaniu z obecnym finansowaniem. Chociaż budżet UE może nie finansować operacji wojskowych, może, jak to ma miejsce obecnie, wspierać bazę przemysłową, badania i rozwój, mobilność wojskową oraz projekty podwójnego zastosowania. Obecnie jednak budżet UE nie ma żadnego pola manewru. Dział 5, „Bezpieczeństwo i Obrona”, stanowi zaledwie około 1,3% całkowitych wydatków. Znaczny wzrost wymagałby twardych negocjacji między państwami członkowskimi w sprawie całkowitej wielkości budżetu i podziału priorytetów, ale byłby to najbardziej przejrzysty i kontrolowany przez Parlament sposób.

Stanowisko Parlamentu Europejskiego

Jakie jest ogólne stanowisko Parlamentu Europejskiego w sprawie tych planów?

Podczas debaty plenarnej w marcu 2025 roku zdecydowana większość grup politycznych w Parlamencie Europejskim wyraziła fundamentalne poparcie dla wzmocnienia europejskich zdolności obronnych. Wielu posłów z zadowoleniem przyjęło inicjatywy Komisji jako ważny i konieczny krok we właściwym kierunku. Potwierdzili oni długoletnie zaangażowanie Parlamentu na rzecz wzmocnienia bezpieczeństwa UE i podkreślili potrzebę dalszego wspierania Ukrainy oraz zwiększania strategicznej autonomii UE, szczególnie w świetle rosyjskiej agresji i niepewności w partnerstwie transatlantyckim.

Jakie konkretne obawy i uwagi krytyczne wyraził Parlament?

Pomimo ogólnej zgody, posłowie do Parlamentu Europejskiego zgłosili szereg istotnych zastrzeżeń. Kluczowym punktem krytyki była proponowana przez Komisję podstawa prawna dla instrumentu SAFE, czyli artykuł 122 TFUE. Wielu posłów do Parlamentu Europejskiego ostrzegało przed systematycznym wykluczaniem Parlamentu z procesu legislacyjnego poprzez stosowanie klauzul nadzwyczajnych. Postrzegają to jako zagrożenie dla demokratycznej kontroli i rozliczalności. Kolejnym kluczowym punktem były obawy dotyczące priorytetów finansowania. Kilku posłów do Parlamentu Europejskiego stanowczo ostrzegło, że zwiększenie wydatków na obronność nie może odbywać się kosztem funduszy na zieloną i społeczną transformację ani na badania i rozwój. Zaapelowali o zrównoważoną strategię, która nie będzie konfrontować bezpieczeństwa z innymi przyszłymi wyzwaniami.

Jakie żądania stawia Parlament na przyszłość?

Poza krytyką, posłowie do Parlamentu Europejskiego sformułowali jasne żądania. Wielu podkreślało, że plan „ReArm Europe”, choć stanowi punkt wyjścia, musi być wpisany w długoterminową, kompleksową europejską strategię obronną. Nie wystarczy po prostu wydać więcej pieniędzy; należy je również wydawać „lepiej i wspólnie”. Obejmuje to wzmocnienie wspólnych zamówień, zmniejszenie rozdrobnienia oraz zapewnienie dostępu do kluczowych surowców. Posłowie do Parlamentu Europejskiego wezwali Komisję do zintensyfikowania działań dyplomatycznych i opracowania strategii UE opartej na inwestycjach i solidarności, aby trwale zabezpieczyć europejską suwerenność. Debata pokazała, że Parlament jest gotowy poprzeć silniejszą politykę obronną, ale tylko pod warunkiem, że będzie ona prowadzona w sposób przejrzysty, demokratycznie uzasadniony i strategicznie uzasadniony.

Markus Becker

Chętnie będę Twoim osobistym doradcą.

Szef rozwoju biznesu

Przewodniczący SME Connect Defense Group

LinkedIn

Konrada Wolfensteina

Chętnie będę Twoim osobistym doradcą.

skontaktować się ze mną pod Wolfenstein ∂ xpert.digital

zadzwonić pod +49 89 674 804 (Monachium)

LinkedIn